Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα δημοκρατία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα δημοκρατία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 2013

Έκτορα Νασιώκα: Ο χρησμός, μυθιστόρημα, Αθήνα 2013, Βιβλιοπαρουσίαση


Έκτορα Νασιώκα: Ο χρησμός

Κυρίες και κύριοι,

Ο Βρετανός φιλόλογος Arthur Pollard στο βιβλίο του «Σάτιρα» (εκδ. Ερμής, Αθήνα 2000) γράφει:

«Ο σατιρικός δεν είναι βολικός άνθρωπος για να ζει κανείς μαζί του. Έχει έντονη συνείδηση των ανοησιών και των ελαττωμάτων των συνανθρώπων του και δεν μπορεί να κρατηθεί και να μην το δείξει. Βρίσκεται σε δύσκολη θέση, γιατί πολύ εύκολα μπορεί να κατηγορηθεί για ηθική ανωτερότητα ή ακόμη και για υποκρισία αν ο κόσμος πιστέψει ότι βλέπει σ’ αυτόν τα ίδια ελαττώματα που αυτός καταδικάζει στους άλλους. Κι αν ακόμη αποφύγει αυτές τις κατηγορίες, είναι ενδεχόμενο να έχει να αντικρούσει την κατηγορία ότι κινείται από καθαρά προσωπική έχθρα ενάντια στα θύματά του (…) ‘Όπως ο ιεροκήρυκας, έτσι κι ο σατιρικός επιδιώκει να πείσει και να συνεγείρει, η θέση του όμως σε σχέση μ’ αυτούς στους οποίους απευθύνεται είναι πιο λεπτή και πιο δύσκολη από εκείνη του ιεροκήρυκα. Ο τελευταίος επιδιώκει, βασικά, να κάνει τους ακροατές του ν’ αποδεχθούν την αρετή, ενώ ο σατιρικός πρέπει να κάνει τους αναγνώστες του να συμφωνήσουν μ’ αυτόν στην επισήμανση και στην καταδίκη συμπεριφοράς κι ανθρώπων που αυτός θεωρεί αχρείους.»

Τι γίνεται όμως όταν η σάτιρα ενδύεται το ένδυμα της αλληγορίας; Με αυτό θα ασχοληθούμε παρακάτω, στην παρουσίαση του περιεχομένου του βιβλίου μας. Για την ώρα ας επισημάνουμε ακόμη ότι η σάτιρα δεν είναι κωμωδία. Δεν βγάζει γέλιο. Το πολύ να προκαλέσει μισό χαμόγελο, που παγώνει κι αυτό στην πορεία σχηματισμού του, καθώς ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ότι ο συγγραφέας δεν στοχεύει απλώς στο ξεγύμνωμα της προβληματικής συμπεριφοράς, τα βέλη του για να φτάσουν στο στόχο περνούν πρώτα μέσα από την ψυχή του αναγνώστη.

Η ιστορία του πνεύματος έχει να μας παρουσιάσει σημαντικά παραδείγματα σάτιρας ή αν θέλετε σατιρικής κριτικής. Σε δυσκολότερες εποχές, στις οποίες η ελευθερία λόγου δεν ήταν αυτονόητη, η σάτιρα ενδυόταν το ένδυμα της αλληγορίας, για να εκφράζεται πιο άνετα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Μωρίας εγκώμιον» του μεγάλου ανθρωπιστή Εράσμου. Σε κάποιες περιπτώσεις πάλι, η κριτική παρουσιάζεται μέσω της περιγραφής μιας ουτοπικής χώρας, στην οποία επικρατεί η ιδεατή κατάσταση, αντίθετη ακριβώς προς αυτήν που κυριαρχεί στη χώρα του συγγραφέα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η «Ουτοπία» του Τόμας Μορ. Δεν παρουσιάζονται όμως μόνο ουτοπίες με τη μορφή της ευτοπίας, υπάρχουν και οι δυστοπίες, όπως η Φάρμα των ζώων και το ακόμη εφιαλτικότερο 1984 του Τζώρτζ Όργουελ.

Στη δική μας περίπτωση, σύμφωνα με τον συγγραφέα του βιβλίου κ. Έκτορα Νασιώκα, έχουμε ένα «μυθιστόρημα πολιτικής σάτιρας σε μορφή παραμυθιού, ποτισμένο με το άρωμα της ώσμωσης αυτής της περιόδου». Θα προσθέταμε εμείς ότι έχουμε μια σατιρική αλληγορική δυστοπία, την οποία ο αναγνώστης μπορεί να ερμηνεύσει με οδηγίες χρήσεως που είναι διάχυτες μέσα στην ίδια την αφήγηση.

Στο βιβλίο προτάσσεται εισαγωγικό σημείωμα στο οποίο αναγράφεται το κίνητρο της συγγραφής: πολιτικό, με την έννοια της ανάγκης διαπαιδαγώγησης του πολιτικού σώματος της χώρας, πολιτευομένους και πολίτες. Θα έλεγα ότι υπάρχει κάποια συγγένεια με τον Ίωνα Δραγούμη στον τρόπο και τη σκοπιμότητα της συγγραφής.

 «Η χώρα μας διάγει μια από τις δυσκολότερες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας της. Οι πολίτες και ιδιαίτερα οι νέες γενιές αντιμετωπίζουν πρωτόγνωρα γι’ αυτούς προβλήματα, τα οποία βιώνουν ακόμη βαρύτερα και από την πραγματικότητα αφού στην μέχρι τώρα ζωή τους είχαν ζήσει σε πολύ καλύτερες συνθήκες.

Είναι η πρώτη γενιά, εδώ και πάρα πολλά χρόνια, που κινείται με ταχύτατους ρυθμούς από καλύτερο σε χειρότερο περιβάλλον διαβίωσης και η μοναδική ίσως στην ιστορία γενιά που δεν βλέπει μπροστά της την ελπίδα κάποιου διεξόδου.

Ποτέ μέχρι σήμερα δεν κατέχονταν οι Έλληνες από τέτοια απαισιοδοξία. Έζησε πολέμους, πείνες, κατοχές και αφάνταστες εθνικές καταστροφές αυτός ο λαός χωρίς να πέσει σε τέτοια κατάθλιψη. Ακόμη και τη γερμανική κατοχή και την πείνα του 1940-41 ο ελληνικός λαός την αντιπάλεψε με κέφι και αισιοδοξία.

 (…)

Από το 2007 ήταν σε όλους τους υπεύθυνους γνωστό ότι η χώρα βάδιζε με βεβαιότητα στην καταστροφή αν συνέχιζε τον ίδιο δρόμο, ανεξάρτητα αν ενέσκηπτε ή όχι παγκόσμια οικονομική κρίση. Εκτός αν η χώρα αντιδρούσε, άλλαζε δρόμο και λογική, απαρνιόταν το λαϊκισμό και έπαιρνε έγκαιρα όλα τα αναγκαία μέτρα. Για να συμβεί αυτό απαιτούνταν εθνική αυτογνωσία, αποφασιστικότητα στην κορυφή και στη βάση και επίμονη πανεθνική προσπάθεια.

(…) Η λύση στην τραγωδία που βιώνουν οι πολίτες βρίσκεται μέσα στο νου και την ψυχή τους. Είναι δηλαδή δική τους υπόθεση. Η κάθαρση και ο εξαγνισμός λαού και ηγεσίας αποτελεί προϋπόθεση και σταθερή βάση για ανάπτυξη και προκοπή(…)».

 

Αυτές είναι κάποιες γενικές σκέψεις του συγγραφέα μας για τη δική μας χώρα και τη δική μας εποχή. Διότι το υπόλοιπο βιβλίο σε άλλη χώρα αναφέρεται, λέει, και σε άλλη, μελλοντική, μετά 100 χρόνια, εποχή. Πρόκειται για μια «λιλιπούτεια πολιτεία», τίτλος που παραπέμπει στο αλληγορικό έργο του Σουίφτ «Τα ταξίδια του Γκάλιβερ» το οποίο όλοι πρέπει να διαβάσουμε μια φορά στα παιδικά μας χρόνια και μια στην πλήρη ωριμότητά μας. Σε αυτή τη λιλιπούτεια πολιτεία λοιπόν ζούσε ένας ιδιόμορφος ευτυχισμένος λαός δέκα εκατομμυρίων ανθρώπων. Ήταν έναν λαός διαφωνούντων, που όλοι τα γνώριζαν όλα και όλοι τα αμφισβητούσαν όλα. Πρόκειται για μια πολιτεία με μεγάλη ιστορία, η οποία περνώντας δια πυρός και σιδήρου κατόρθωσε να επιβιώσει για αρκετές χιλιετίες, μεταλλασσόμενη, ενώ άλλοι πολιτισμοί στο μεταξύ είχαν καταρρεύσει. Στη σημαία της απεικονίζονταν η υδρόγειος σφαίρα, στο κέντρο της δε κυριαρχούσε η ίδια η λιλιπούτεια πολιτεία, της οποίας έμβλημα ήταν ο Ομφαλός της Γης. Οι πολίτες αυτής της χώρας είχαν την αίσθηση ότι ήταν ο περιούσιος λαός και ότι ζούσαν σε μια χώρα που ήταν κτισμένη πάνω στον ομφαλό της γης. Αυτή η αίσθηση τους γέμιζε αυτοπεποίθηση αλλά και τους προσέδιδε στοιχεία αλαζονείας. Στην αρχαιότητα η παιδεία, οι τέχνες, η ευγένεια, η αλληλεγγύη, η φιλοξενία και ο αθλητισμός, ήταν μερικές βάσεις πάνω στην οποία χτίστηκε αυτή η χώρα. Αναγνώριζε ως συμπολίτη οποιονδήποτε αλλοδαπό ελάμβανε τη δική της παιδεία. Η παιδεία ήταν η αιχμή της και το συγκριτικό της πλεονέκτημα. Η λιλιπούτεια δημοκρατία είχε γεννηθεί μέσα στο μυαλό κάποιων φωτισμένων ανθρώπων αυτής της παράξενης φυλής και έμελλε να αποτελέσει τη βάση και τον τρόπο οργάνωσης όλων των κοινωνιών του κόσμου στο διηνεκές. Η σύλληψη ήταν απλή αλλά σοφή. Οι πολίτες θα αποφάσιζαν για τα πάντα, με την αρχή της πλειοψηφίας. Αυτή ήταν η άμεση δημοκρατία. Αργότερα προχώρησαν στη δημοκρατική εκπροσώπηση δι’ αντιπροσώπων.

Με κανόνες και αρχές λοιπόν πορευόταν και επιβίωνε ο λιλιπούτειος λαός στα εύκολα και στα δύσκολα, μακροημέρευε και προχωρούσε, έγραφε ιστορία και πρωταγωνιστούσε σε αυτήν.

Αυτήν την πολιτεία την είχε λέει υπό την προστασία του ο Ζευς, ο οποίος ανέθεσε στον γνωστό μάντη της αρχαιότητας Τειρεσία να ασχολείται αποκλειστικά μαζί τους. Ο Τειρεσίας έπρεπε να διαγιγνώσκει εγκαίρως και να ενημερώνει τους άρχοντες αυτού του τόπου όταν επρόκειτο να τους συμβεί κάποιο μεγάλο κακό. Η ενημέρωση θα έπρεπε να γίνεται τουλάχιστον πέντε χρόνια νωρίτερα από το τραγικό μελλούμενο συμβάν.

Ο Τειρεσίας παρακολούθησε συστηματικά για αρκετό χρονικό διάστημα τον μικρό αυτό λαό κι όταν επιβεβαιώθηκε ότι πορεύεται σε καλό δρόμο με ασφάλεια, αποδήμησε στη νήσο των μακάρων.

Ο αφηγητής κάνει ένα μεγάλο άλμα μέσα στο χρόνο και μας μεταφέρει 25 περίπου αιώνες αργότερα, στο μέλλον, στο έτος 2103. Την εποχή εκείνη η λιλιπούτεια πολιτεία ευημερούσε πολιτικά, βιώνοντας μια απρόσκοπτη δημοκρατική πορεία και μετέχοντας σε έναν συνασπισμό ισχυρών και ανεπτυγμένων χωρών, τη λεγόμενη μεγάλη κοινοπολιτεία. Μάλιστα πρόσφατα είχε γίνει μέλος και ενός υποσυνόλου αυτής της κοινοπολιτείας, το οποίο συναλλάσσονταν με το ισχυρότερο νόμισμα στον κόσμο. Η χώρα μάλιστα ήταν έτοιμη να διοργανώσει προσεχώς τους Ολυμπιακούς αγώνες, το μεγαλύτερο αθλητικό γεγονός στον κόσμο. Με άλλα λόγια, από μικρή και αδύναμη χώρα όπως ήταν, κατά παράξενο τρόπο, σε σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα είχε περάσει στο κλαμπ των οικονομικά ισχυρών χωρών. Συγκαταλεγόταν μεταξύ των είκοσι πιο ανεπτυγμένων χωρών του κόσμου.

Ακριβώς εκείνη τη στιγμή οι πολίτες εξέλεξαν δυο νέους ηγέτες, τον Ιβάν και τον Τζο για να τους κυβερνήσουν. Στη θέση του φίλαρχου τοποθέτησαν τον Ιβάν και στη θέση του αρχηγού των ατάκτων τον Τζο. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ο «φίλαρχος»γραφόταν τότε με «ι» κι όχι με «υ», πάντως όπως κι αν ονομαζόταν, το αξίωμά του έμοιαζε με του δικού μας πρωθυπουργού, ενώ εκείνο του αρχηγού των ατάκτων παραπέμπει σε εκείνο του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, αν και πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές, λέει, χώρες σε δύο διαφορετικές εποχές. Οι δύο νέοι αξιωματούχοι δεν ήταν νέοι στην πολιτική παρά μόνο στις ηγετικές θέσεις, καθώς όντας γόνοι μεγάλων πολιτικών οικογενειών είχαν κατά εύνοια υπηρετήσει σε θέσεις ευθύνης. Μέλη της οικογένειάς τους εναλλάσσονταν στην εξουσία για πενήντα περίπου χρόνια με μικρά διαλείμματα. Ήταν λοιπόν και οι δύο πορφυρογέννητοι, έζησαν και μεγάλωσαν με μοναδικό σκοπό να κυβερνήσουν αυτή τη χώρα.. Είχαν πειστεί οι ίδιοι ότι η ιστορία «τους χρωστούσε» αυτή την αποστολή και πως όλοι οι άλλοι πολίτες της λιλιπούτειας κοινωνίας υπήρχαν μόνο για να τους υπηρετούν πάντα και να τους βοηθούν να πετύχουν το στόχο τους. Στα παιδικά και νεανικά τους χρόνια οι δύο πρίγκιπες ζούσαν από κοντά τη μεγάλη ζωή αλλά και την ηθική σήψη της υψηλής κοινωνίας. Ήταν αποκομμένοι όμως από τον λαό και τα πραγματικά προβλήματα, που οι φτωχοί μεροκαματιάρηδες αντιμετώπιζαν εκείνη την ανώμαλη εποχή. Εκείνους τους ανθρώπους, δηλαδή, που επρόκειτο να εκπροσωπήσουν τα επόμενα χρόνια δεν τους είχαν συναντήσει ποτέ.

Σπούδασαν αυτοί οι πορφυρογέννητοι στα καλύτερα ιδιωτικά σχολεία και στα καλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Συναναστράφηκαν με πρίγκιπες και βασιλείς, με όλους τους πορφυρογέννητους της γης. Το μεγάλο σχολείο όμως γι’ αυτούς ήταν το σπίτι τους και οι πιο σημαντικοί δάσκαλοι οι γονείς τους, οι οποίοι τους εκπαίδευσαν στα δικά τους ίχνη και τους κληροδότησαν την ιδέα περί αποστολής.

Ένα βασικό εργαλείο που χρησιμοποίησαν και οι δύο πορφυρογέννητοι από την πρώτη προεκλογική αντιμαχία τους, όντας για πρώτη φορά αντίπαλοι μπροστά σε κρίσιμη γι’ αυτούς κάλπη, ήταν ο λαϊκισμός. Χωρίς να έχουν έστω υποτυπώδες πρόγραμμα, υπόσχονταν τα πάντα εκ του ασφαλούς. Την πρώτη μεταξύ τους εκλογική αναμέτρηση την κέρδισε ο bon viveur (στη δική μας γλώσσα καλοπερασάκιας) Ιβάν, ο οποίος ανέθεσε στους επιτελείς του τη διοίκηση της χώρας, ούτως ώστε να του περισσεύει χρόνος να «χαίρεται τη βασιλεία του». Συνέστησε στους επιτελείς του δημοσίως να πολιτεύονται με σεμνότητα και ταπεινότητα., να φαίνονται δηλαδή ότι πολιτεύονται έτσι, καθώς η χώρα είχε εισέλθει στην εποχή της επικοινωνίας και έπρεπε να καλλιεργείται το φαίνεσθαι και όχι το είναι. Η χώρα λοιπόν έπεσε στα χέρια των ασυγκράτητων κολάκων του περιβάλλοντος του Ιβάν, που ασκούσαν την εξουσία στο δικό του όνομα. Την ίδια περίοδο ο Τζο φρόντισε να καταργήσει τα αιρετά όργανα στην παράταξή του, για να καταστήσει αδιαμφισβήτητη την παντοκρατορία του, πράγμα το οποίο αποτελούσε επί μακρόν τη βασική του ενασχόληση.

Ενώ συμβαίνουν τα παραπάνω, στη λιλιπούτεια πολιτεία έχει αρχίσει μια εποχή αφανούς σήψης και παρακμής. Δύσκολα μπορούσε κανείς να το αντιληφθεί. Κι αν κάποιος διαισθανόταν το πρόβλημα και προσπαθούσε να το αναδείξει, όλο το κατεστημένο της πολιτείας, πολιτικό και κοινωνικό, έπεφτε επάνω του να τον φιμώσει, ή ακόμη να τον εξαφανίσει. Κυριαρχούσε η τρομοκρατία του εφησυχασμού.

Βασικό συστατικό του πυρήνα αυτού του επικίνδυνου ιού ήταν η λαϊκίστικη νοοτροπία της ήσσονος προσπάθειας και της αδιαφορίας. Της λογικής ότι επιτυχημένος ήταν ο πονηρός που ξεπερνούσε τους νόμους, παρασιτούσε και πλούτιζε σε βάρος των άλλων πολιτών. Ο νομοταγής και ο ηθικός πολίτης ήταν ανόητος και το θύμα της υπόθεσης. Αυτή η νοοτροπία είχε έρθει νομοτελειακά στην κοινωνία ως βασικός κανόνας, αφού πρώτα είχε υποχωρήσει η παιδεία στη χώρα. Πολύ σημαντικό ρόλο έπαιξε και η γρήγορη οικονομική ανέλιξη κοινωνικών στρωμάτων χωρίς παράλληλη άνοδο της μόρφωσής τους, αντιθέτως μάλιστα συχνά σημειώνονταν πτώση του μορφωτικού επιπέδου. Έτσι δημιουργούνταν σταδιακά μια κοινωνία «χυλός», χωρίς αρχές και αξίες, χωρίς ιδανικά και οράματα. Η λιλιπούτεια πολιτεία μετατράπηκε λοιπόν σταδιακά από κοινωνία αρχών και αξιών σε μια κοινωνία καταναλωτισμού και εύκολου πλουτισμού. Οδηγός της ήταν η άπληστη και διαρκώς αυξανόμενη ανικανοποίητη επιθυμία απόκτησης αγαθών και αξιωμάτων με κάθε τρόπο.

Οι κοινωνικοί και πολιτικοί ηγέτες έδιναν το παράδειγμα και οι υποτελείς τους ακολουθούσαν κατά γράμμα. Επικράτησε η λογική ότι έπρεπε να δουλεύουν λιγότερο, να αμείβονται περισσότερο και να σπαταλούν ακόμη περισσότερα χρήματα. Οι φίλαρχοι (με γιώτα) και οι παρατάξεις τους ονόμαζαν αυτό το φαινόμενο ευημερία και στήριζαν με κάθε τρόπο την επέκταση και την ενδυνάμωσή του.

Τα σημάδια της βαθιάς κοινωνικής κρίσης προϋπήρξαν φυσικά της οικονομικής κρίσης. Πρώτο στοιχείο της κοινωνικής κρίσης ήταν η ηθική κατάπτωση. Όλοι οι πολιτικοί και οι κοινωνικοί θεσμοί υποχωρούσαν σταδιακά. Οι πολίτες που εξέφραζαν φιλοδοξία να υπηρετήσουν αυτούς του θεσμούς, διέπονταν όλο και περισσότερο από ιδιοτελή και ταπεινά κριτήρια. Αντίθετα όλο και περισσότεροι πολίτες με ρομαντισμό, αρχές και αξίες, απομακρύνονταν από τα κοινά. Στο μεταξύ η ψεύτικη εικόνα της ευημερίας υπερκάλυπτε τα εμφανή σημάδια της παρακμής. Η υποβάθμιση των θεσμών έφερε τις άλλες παρενέργειες. Η πραγματική δημοκρατία μεταβαλλόταν σιγά-σιγά σε κατ’ επίφασιν δημοκρατία, αν όχι σε δικτατορική δημοκρατία. Τα πολιτικά κόμματα έφτασαν να γίνουν οι πιο προβληματικές επιχειρήσεις της χώρας. Οι πολίτες αναρωτιούνταν χωρίς να τολμούν να εκφράσουν δημόσια την εύλογη απορία τους: «Πώς θα μπορούσαν να κυβερνήσουν σωστά μια χώρα κάποιοι που δεν μπορούν να διαχειριστούν τα οικονομικά των κομμάτων τους»;

Επιπλέον, η επικοινωνιακή εξουσία στο σύνολό της ήταν στα χέρια των ίδιων των επιχειρηματιών της οικονομικής εξουσίας. Η οικονομική εξουσία είχε εξοπλιστεί με την επικοινωνιακή, από την πρώτη στιγμή που νομιμοποιήθηκαν τα ιδιωτικά μέσα ενημέρωσης στη λιλιπούτεια πολιτεία. Ήταν εμφανές ότι άλλο ένα τμήμα της πολιτικής εξουσία είχε εκχωρηθεί σε άλλες εξουσίες, οι οποίες συνασπίζονταν σε μια υπερεξουσία, που κατέστη παντοδύναμη. Αυτό υποβάθμιζε ακόμη περισσότερο την ήδη ανάπηρη από καιρό δημοκρατία. Η διοίκηση της χώρας γινόταν χωρίς αξιόπιστο σχέδιο και προπαντός, χωρίς έλεγχο και λογοδοσία.

Ας μην ξεχνάμε όμως ότι ταξιδεύουμε στο σκάφος ενός μυθιστορήματος, ταξίδι μέσα στον χρόνο. Έφτασε το έτος 2107 και ο βασιλεύς των θεών, ο νεφεληγερέτης Ζεύς διαπίστωσε ότι ο περιούσιος λιλιπούτειος λαός του οδηγείτο σχεδόν με βεβαιότητα στην καταστροφή. Αποφάσισε λοιπόν να αναθέσει στον μάντη Τειρεσία να επιληφθεί του θέματος. Εκείνος έκανε πρώτα μια περιήγηση στη χώρα για αυτοψία. Τον εξέπληξαν οι αλλαγές που διαπίστωσε. Είχε αφήσει πολίτες που λειτουργούσαν με αρχές και αξίες και τώρα τους βρήκε να νοιάζονται μόνο για τον εαυτό τους. Βρήκε τους ηγέτες να συμπεριφέρονται σαν μικρά παιδιά και προβληματίστηκε: Πώς αλήθεια ήταν δυνατό να αντιδράσουν αποτελεσματικά σε μια τόσο δύσκολη κατάσταση και να οδηγήσουν στη σωτηρία ένα λαό που κινδυνεύει να καταστραφεί, ηγέτες σαν αυτούς που παρακολουθούσε για ώρες να συμπεριφέρονται και να μαλώνουν σαν μικρά παιδιά;»

Ο Τειρεσίας ζήτησε ακρόαση από τους δύο πολιτικούς ηγέτες, τον Ιβάν και τον Τζο. Αφού τους συστήθηκε, τους διατύπωσε ένα χρησμό για τη χώρα τους: «Όσο εσείς θα συνεχίσετε να λειτουργείτε όπως λειτουργούσατε μέχρι σήμερα, δεν πρόκειται να αποφύγετε την κατάρρευση. Η χώρα θα καταστραφεί στα δικά σας χέρια. Στα χέρια ενός πολιτικού συστήματος που φέρει ακέραια την ευθύνη για τη σημερινή κατάσταση της χώρας (…) Η χώρα τα αμέσως επόμενα χρόνια θα καταρρεύσει. Όλοι οι πολίτες, κυρίως όμως οι οικονομικά ασθενέστεροι, θα υποστούν μια μεγάλη οδύνη. Θα χάσουν τις δουλειές, τις συντάξεις και τις περιουσίες τους. Δεν θα μπορούν να σπουδάσουν τα παιδιά τους. Δεν θα μπορούν να αγοράζουν τα φάρμακά τους ή να θεραπεύονται στα δημόσια νοσοκομεία. Η ανέχεια και η πείνα θα επανέλθουν στη χώρα. Η τάξη και η ασφάλεια της χώρας θα διασαλευθεί πλήρως. (…) Το κύρος της χώρας στη διεθνή κοινότητα θα καταρρεύσει τελείως(…) Η χώρα έχει άμεση ανάγκη αλλαγής πλεύσης σε όλους τους τομείς. Στη νοοτροπία, στη διοίκηση, στο πολιτικό σύστημα, παντού. Για να αλλάξει εκ βάθρων η χώρα, πρέπει να στρατευτούν οι πάντες σε μια πανεθνική προσπάθεια».

Οι δύο ηγέτες προτίμησαν μια συνομωσία σιωπής από την αντιμετώπιση των προβλημάτων. Φρόντισαν μάλιστα να αποκρύψουν τον χρησμό εξαφανίζοντας και τον ίδιο τον Τερεισία. Συνέχισαν να πολιτεύονται με τον ίδιο τρόπο, μέχρι που το 2109 ενημερώθηκαν από ισχυρό παράγοντα του εξωτερικού ότι επίκειται οικονομική καταστροφή. Οι δυο τους δεν κατόρθωσαν να αποφασίσουν μια από κοινού δράση. Στις εκλογές που επακολούθησαν, την εξουσία πήρε το κόμμα του Τζο. Σύμφωνα με τον αφηγητή το σχέδιο του νέου ηγέτη της χώρας άρχιζε και εξαντλούνταν στην παγίωση της εξουσίας του, στην άλωση και στον έλεγχο του κράτους από τον ίδιο και τους φίλους του. Ο ρυθμός της αφήγησης γίνεται καταιγιστικός, προσπαθώντας να ακολουθήσει τη ροή των γεγονότων. Δεν θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε τα γεγονότα κατά τη νέα τάξη πραγμάτων. Είναι ανάγκη να τα διαβάσει λεπτομερώς ο αναγνώστης, για να εμβαθύνει στη λειτουργία και δυσλειτουργία των μηχανισμών της εξουσίας μιας δυστοπικής χώρας, η οποία παρέλυσε κάθε δυνατή δράση, κάθε αντίδραση στην ολική κρίση της λιλιπούτειας κοινωνίας. Για να διαπιστώσει το γάντζωμα στην εξουσία με κάθε κόστος, να παρακολουθήσει την πορεία μιας κοινωνίας προς την καταστροφή, μιας κοινωνίας που πληρώνει με υψηλό αντίτιμο τις ανάλαφρες και εύκολες επιλογές, μιας κοινωνίας που της αρκούσε να βλέπει το δέντρο μπροστά της και να αγνοεί το δάσος στο φόντο. Η αφήγηση κόβει την ανάσα του αναγνώστη, τον περνά στ’ αλήθεια δι’ ελέους και φόβου, για να οδηγήσει στην τελική κάθαρση περνώντας από την καταστροφή, κάθαρση απροσδόκητη ίσως γενικώς, όχι όμως και στο πλαίσιο μιας ουτοπικής αφήγησης, η οποία αυτή την αποστολή έχει. Ο αναγνώστης θα πιεί μέχρι το τέλος το πικρό ποτήρι της επίγνωσης για να καταλήξει με τον αφηγητή στο αξίωμα: «προνοείν και ου μετανοείν τον άνδρα τον σοφόν», ο σοφός πρέπει να προνοεί και όχι να μετανοεί. Ίσως διότι είναι πιο λυτρωτικός ο μόχθος του αργού κτισίματος από εκείνον της απομάκρυνσης των σαριδιών από τα ερείπια.

Ο κύριος Νασιώκας μας έδωσε ένα σταθμισμένο βιβλίο, στο οποίο ισορροπεί η αφηγηματική δεινότητα με τον διεισδυτικό πολιτικό και κοινωνιολογικό στοχασμό, όπου δραστηριοποιούνται από τη μια το φραγγέλιο κατά κατεστημένων τρόπων σκέψης και πρακτικών κι από την άλλη μια ανυπόκριτη αγάπη για τον παραπλανημένο (ίσως και αυτοπαραπλανημένο) λαό της δυστοπικής λιλιπούτειας πολιτείας του. Το θεωρώ ως ένα βιβλίο –πορεία οδυνηρής αυτογνωσίας ενός ανθρώπου που γράφει όχι φανταστικά παρά βιωματικά. Τις ουτοπίες και τις δυστοπίες μπορεί κανείς να τις βιώνει με τον ίδιο τρόπο που βιώνει τον καθημερινό του βίο. Βεβαίως ο συγγραφέας μερικές φορές βρίσκεται σε προνομιακή θέση. Βάζει τον αφηγητή να κάνει τη δύσκολη δουλειά περνώντας δια πυρός και σιδήρου κι ο ίδιος μπορεί να δηλώνει σε επεξηγηματικό σημείωμα. «Η ιστορία εξελίσσεται σε μια φανταστική χώρα, κάποτε στο μέλλον, που καταρρέει λόγω ηθικής κατάπτωσης της ηγεσίας και του λαού της. Η σάτιρα έχει στοιχεία υπερβολής και φυσικά κάθε ομοιότητα με πραγματικές καταστάσεις ή πρόσωπα είναι απολύτως συμπτωματική και δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα». Όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς που έγραψαν σάτιρα ή κριτική για την οποία η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και η εξουσία έδειχναν δυσανεξία, την έγραφαν με προσωπείο, προσωπείο που διέγραφε με σαφήνεια τα χαρακτηριστικά του προσώπου που σκέπαζε, αφήνοντας μόνο ένα φύλλο συκής, το οποίο περισσότερο αποκαλύπτει παρά κρύβει την αλήθεια. Από τον υπέροχο διαφωτιστή Έρασμο του «Μωρίας εγκώμιον» μέχρι τον Ιησουίτη μοναχό Μπαλτάσαρ Γκρασιάν αυτό το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Όμως ο νους μου πηγαίνει αίφνης και σε μια παράλληλη αναφορά του γερμανού νομπελίστα συγγραφέα Χάινριχ Μπελ, στην εισαγωγή του βιβλίου του «Η χαμένη τιμής της Κατερίνας Μπλουμ», ένα βαθιά πολιτικό βιβλίο που αναφέρεται στις δημοσιογραφικές πρακτικές της Μπιλντ, της γερμανικής εφημερίδας με το μεγαλύτερο τιράζ: «Τα πρόσωπα και η πλοκή τούτου του αφηγήματος είναι φανταστικά. Ενδεχόμενες ομοιότητες με δημοσιογραφικές πρακτικές της εφημερίδας Μπιλντ δεν είναι ούτε σκόπιμες ούτε τυχαίες, παρά αναπόφευκτες.» Αναπόφευκτη ή όχι η σύγκριση με την πραγματικότητα, συμπτωματική ή όχι η ομοιότητα της αφήγησης με την αυθεντική ζωή, σημασία έχει ότι κλείνοντας τον «Χρησμό» του κ. Νασιώκα, ο αναγνώστης είναι ένας διαφορετικός άνθρωπος, του οποίου το σώμα δεν χωρά πλέον το νέο πνεύμα και το θυμικό.

Σας ευχαριστώ

Αγαθοκλής Αζέλης

 

Πέμπτη 24 Νοεμβρίου 2011


Η Δημοκρατία στο κρεβάτι του Προκρούστη




Δεν θέλω να γίνω τιμητής της ανθρώπινης απελπισίας. Άλλωστε αυτήν μπορεί να κατανοήσει στις πραγματικές της διαστάσεις μόνον όποιος τη βιώνει. Ένας δεινός παρατηρητής μόνο να την περιγράψει ως επιφαινόμενο δύναται. Ας υποθέσουμε (υπόθεση εργασίας) ότι οι σημερινές (28/10/2011) διαδηλώσεις σε πολλά μέρη της επικράτειας, οι οποίες ακύρωσαν την παρέλαση, ήταν αυθόρμητες εκδηλώσεις της απελπισίας ανθρώπων που πλήττονται σκληρά από τις πολιτικο-οικονομικές εξελίξεις των ημερών. Ας δεχθούμε ως υπόθεση εργασίας τον ισχυρισμό κάποιων δημοσιολογούντων ότι ήταν ο μόνος τρόπος για να εκφράσουν τη διαφωνία και την απελπισία τους για την οικονομική και κατά συνέπεια κοινωνική τους ισοπέδωση, άνθρωποι οι οποίοι διαφορετικά δεν εισακούονται. Ακούστηκε λοιπόν η φωνή τους. Καταγράφθηκε η αγωνία και η απελπισία τους. Με ποιο κόστος όμως σε αντικειμενικό και συμβολικό επίπεδο; Και ποιος θα πληρώσει αυτό το κόστος; Τέλος δε, ποιος θα ωφεληθεί;

Δεν σκοπεύω να αναλύσω την πολιτική και οικονομική συγκυρία. Μπορώ μόνο να δηλώσω ότι ανήκω σε εκείνους οι οποίοι διατηρούν τη θέση εργασίας τους, υποαμοιβόμενος, έστω, πλέον μετά τις αλλεπάλληλες περικοπές. Ανήκω σε εκείνους που δημιούργησαν τη δυνατότητα να κάνουν ποικίλες μακροχρόνιες σπουδές και να απολαύσουν το αγαθό της κοινωνικής κινητικότητας. Οι οποίοι όμως βλέπουν τον σχεδιασμό ή τις επιθυμίες αναφορικά με τα παιδιά τους να στέκουν μπροστά σε βάραθρο. Το αναφέρω για να μη θεωρηθώ βολεμένος ή προνομιούχος, ειδικά τώρα που η πολιτεία μαζί με το επίδομα «έγκαιρης προσέλευσης» κατάργησε ως απαράδεκτο και το επίδομα διδακτορικών σπουδών… Να μη θεωρηθώ βολεμένος και ότι ακριβώς λόγω βολέματος ανησυχώ για τις σημερινές εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα στην κεντρική πλατεία της πόλης μας (όπως και σε άλλες πόλεις της επικράτειας).

Ανησυχώ διότι θεωρώ ότι η υπέρβαση στοιχειωδών κανόνων πολιτικού πολιτισμού με τρόπο που δεν συνάδει με τους κανόνες της δημοκρατίας, όμως με τον ισχυρισμό της προστασίας της δημοκρατίας, άνοιξε τον ασκό του Αιόλου, ο οποίος ως γνωστόν δεν κλείνει εύκολα. Δεν γνωρίζω ακόμη πόσοι άνεμοι πρόλαβαν να εξέλθουν, όμως σίγουρα εξήλθε εκείνος της βίας και της αμφισβήτησης της νομιμοποίησης της πολιτικής εξουσίας μέσω του δημοκρατικού κανόνα.

Το πράγμα δεν ξεκίνησε σήμερα ούτε είναι ιστορικά πρωτόγνωρο. Αποτελεί επανάληψη ενός μοντέλου μάλλον ανεπεξέργαστης πολιτικής σκέψης, η οποία άνθισε στη χώρα μας στην αρχή του 20ου αιώνα και οδήγησε στο στρατιωτικό πραξικόπημα του Γουδή το 1909. Πρόκειται για μια πολιτική αντίληψη η οποία θεωρεί ότι οι κανόνες της δημοκρατικής νομιμοποίησης πρέπει να τηρούνται μόνον εφόσον λειτουργεί καλά το πολίτευμα. Διαφορετικά πρέπει να γίνονται προσωρινές εκτροπές, οι οποίες θα «επιδιορθώσουν» το πολίτευμα, προκειμένου να λειτουργήσει καλύτερα. Με αυτή τη λογική ο ελληνικός τύπος των αρχών του 20ου αιώνα κατά πλειονότητα υποστήριξε το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1909, διότι θεωρούσε ότι θα «επιδιόρθωνε» το πολίτευμα. Πολλοί, ακόμη και σύγχρονοί μας, αξιολογούν αυτό το πραξικόπημα (το οποίο ονομάζουν «κίνημα») θετικά, διαπιστώνοντας ότι το ακολούθησε η άνοδος των φιλελεύθερων δυνάμεων του Βενιζέλου στην εξουσία. Παραβλέπουν όμως ότι νομιμοποιήθηκε συνάμα η παρέμβαση του στρατού στην πολιτική για αρκετές δεκαετίες (ουσιαστικά μέχρι το 1967), «με αγαθές προθέσεις» όπως θα έλεγαν οι συνοδοιπόροι.

Όμως στην ιστορία όπως και στη ζωή δεν κάνουμε δίκη προθέσεων. Εκ του αποτελέσματος αξιολογούμε, άλλωστε αυτό καθορίζει τη ζωή μας. Τούτου δοθέντος, τα σημερινά γεγονότα, δηλαδή η διακοπή δημόσιας εκδήλωσης από ομάδες συμπολιτών, η παρεμπόδιση με άλλα λόγια μιας μεγάλης κοινωνικής ομάδας από μια άλλη να υλοποιήσει μια συμβολική πράξη, την παρέλαση δηλαδή, η οποία συνοδεύτηκε από βιαιοπραγίες εναντίον νομιμοποιημένων από την ψήφο του εκλογικού σώματος πολιτικών, αποτελεί πολιτειακή εκτροπή, η οποία μπορεί τώρα να φαίνεται μικρή, όμως άνοιξε το δρόμο για ακόμη μεγαλύτερες. Βεβαίως το πράγμα δεν προέκυψε ως κεραυνός εν αιθρία. Το καλλιέργησαν μεγαλόσχημοι δημοσιογράφοι των Αθηνών, επαναλαμβάνοντας πληθωριστικά τον πολιτικό λόγο των επαγγελματικώς προγόνων τους, πολιτικό λόγο που συνάδει άμεσα με το πολιτικό σκεπτικό του φασισμού. Πρόκειται για την αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος με την πρόφαση της δυσλειτουργίας του και τη συστηματική απαξίωση του πολιτικού κόσμου.

Αναρωτηθήκατε ποτέ ποια δύναμη συγκρατεί μια κοινωνική ομάδα από την εκδήλωση ανυπακοής κι από τη συλλογική παραβίαση της νομιμότητας; Για παράδειγμα την ομάδα των σωματικά ισχυρών από τη συλλογική φόνευση ή λήστευση των αδυνάτων; Ποια άλλη από το κοινωνικό συμβόλαιο που θεωρεί αυτή την ενέργεια αδιανόητη! Αν αυτό το συμβόλαιο αμφισβητηθεί εμπράκτως, τότε τίποτε δεν μπορεί να αποτρέψει κανέναν. Σήμερα λοιπόν διερράγη το κοινωνικό συμβόλαιο, κάτω από το απορημένο ή αδιάφορο βλέμμα της κοινωνικής πλειοψηφίας. Ο δρόμος για τη μόνιμη και πολυποίκιλη ανατροπή της δημοκρατικής νομιμότητας άνοιξε.

Στις αρχές του καλοκαιριού δημοσίευσα ένα άρθρο στο οποίο ανέλυα τους κινδύνους που ενυπάρχουν στη δημόσια βία. Φαίνεται ότι σε κάποιους, που έβλεπαν πολύ μακρινούς αυτούς τους κινδύνους, προκάλεσε θυμηδία. Μετά από λίγους μήνες η δυναμική της βίας έδειξε περισσότερες πλευρές της. Μπορεί και τώρα να θεωρηθώ υπερβολικός. Θα έχουμε όμως την ευκαιρία να ελέγχουμε τις απόψεις μας. Όσο θα διατηρηθεί η ελευθερία έκφρασης…



         Αγαθοκλής Αζέλης

Σάββατο 9 Ιουλίου 2011

Η εύκολη βία υποσκάπτει τον δημόσιο βίο


Το έτος 1897 έβραζε το Μακεδονικό Ζήτημα στα προεόρτιά του. Όλο και εντονότερα διαγραφόταν η ανάγκη να διεκδικήσει εμπράκτως η Ελλάδα τα εδάφη της Μακεδονίας, στα οποία, κάτω από την οθωμανική κυριαρχία, ανταγωνίζονταν τρεις εθνότητες, Έλληνες, Σέρβοι και Βούλγαροι, για τη μελλοντική διεκδίκηση της περιοχής και την ενσωμάτωσή της στο αντίστοιχο εθνικό κράτος. Η Ελλάδα ήταν τότε οικονομικά κατεστραμμένη, μετά την πτώχευση του 1893, και δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει οικονομικά και επιχειρησιακά σε έναν πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η κυβέρνηση το γνώριζε αυτό, όμως η αντιπολίτευση, η οργάνωση «Εθνική Εταιρεία» και ποικίλοι αγανακτισμένοι με την αδράνεια της κυβέρνησης πολίτες της εποχής, συντονισμένοι από τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, απαιτούσαν πόλεμο. Η πίεση των αγανακτισμένων ήταν πανίσχυρη, διαδηλώσεις συντάρασσαν το κέντρο της Αθήνας, η κυβέρνηση αντιστάθηκε για ένα διάστημα, στο τέλος όμως οι εξωθεσμικοί παράγοντες εισέβαλαν με άτακτα στρατεύματα στην Οθωμανική τότε Μακεδονία. Ο Σουλτάνος αξιοποίησε το γεγονός για να κηρύξει τον πόλεμο εναντίον της Ελλάδας, ενώ η χώρα ουσιαστικά σύρθηκε σε έναν πόλεμο, για τον οποίο ήταν απροετοίμαστη στρατιωτικά, ανεπαρκής οικονομικά, συνάμα δε έδινε στην Ευρώπη την εικόνα ότι παραβίαζε, όπως θα λέγαμε σήμερα, το διεθνές δίκαιο. Οι αδαείς αγανακτισμένοι λοιπόν ουσιαστικά προκάλεσαν αυθόρμητα και απερίσκεπτα τον πόλεμο, την ευθύνη της διεξαγωγής του οποίου είχε η εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο πόλεμος κατέληξε σε συντριπτική ήττα της Ελλάδας, ήττα που θα ήταν χειρότερη, αν δεν παρενέβαιναν ευρωπαϊκές δυνάμεις κάτω και από την πίεση συγγενών του βασιλιά των Ελλήνων Γεωργίου Α΄. Οι συνέπειες του πολέμου ήταν πολλές, όπως η επιβολή στη χώρα πολεμικών αποζημιώσεων προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο αναγκαστικός δανεισμός από το εξωτερικό και η επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου για τη διασφάλιση της επιστροφής του δανείου στους δανειστές. Στη συνέχεια οι εφημερίδες και άλλοι παράγοντες, μεταξύ των οποίων και  οι «αγανακτισμένοι», αναζητούσαν τον υπεύθυνο της ήττας, κατηγορώντας τον επιτελάρχη διάδοχο Κωνσταντίνο, χωρίς δε να προβληματιστούν για το ρόλο των «αγανακτισμένων».

Στόχος αυτού του άρθρου δεν είναι η ενημέρωση των αναγνωστών για ιστορικά θέματα, παρά να καταδείξει ότι ο ανεξέλεγκτος αυθορμητισμός και η βία μπορούν να οδηγήσουν στην καταστροφή. Παρατηρούμε στις μέρες μας μια έξαρση της βίας στο δημόσιο βίο, αγανακτισμένους, όπως αποκαλούνται και μάλλον είναι, πολίτες, οι οποίοι συμπεριφέρονται απαξιωτικά προς θεσμούς και πολιτικά πρόσωπα, φτάνοντας μέχρι το σημείο της ωμής βίας και της απαγόρευσης του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης όσων θεωρούν υπεύθυνους για την καταστροφική πορεία της χώρας. Αν υποθέσουμε ότι οι προθέσεις των αγανακτισμένων είναι αγαθές και δεν υποκινούνται πολιτικά από αντιδημοκρατικές δυνάμεις του ημίφωτος, τότε πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι με τη στάση τους ουσιαστικά υπονομεύουν τους ίδιους τους στόχους τους. Διότι λύσεις στα μεγάλα προβλήματα, λύσεις κοινωνικά αποδεκτές και δίκαιες, μπορεί να δώσει μόνη η δημοκρατία και σε αυτό κανείς δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνηση. Η κοινωνία των πολιτών έχει το δικαίωμα αλλά και το χρέος να καθοδηγεί, έστω πιεστικά, τους θεσμικούς παράγοντες προς μια επιθυμητή λύση, όμως η πίεση δεν ταυτίζεται με τη βία. Η πίεση αποτελεί και μέσον της παιδαγωγικής, η βία όμως ποτέ. Η συστηματική και διαδεδομένη χρήση βίας προκαλεί πρακτικά τη νομιμοποίηση της βίας, πράγμα που ανοίγει το δρόμο για τον κλονισμό της δημοκρατίας, η οποία στηρίζεται στο διάλογο και στην επιβολή των απόψεων της πλειοψηφίας. Δύναμη και αδυναμία της δημοκρατίας είναι το ότι μπορεί να λειτουργήσει μόνο σε συνθήκες ειρήνης και συνδιαλλαγής. Χρέος των σκεπτόμενων πολιτών είναι να μην παρασυρθούν από την ευκολία της θεαματικής και ηρωοποιητικής βίας, αλλά να προστατέψουν τη δημοκρατική νομιμότητα, στηλιτεύοντας τις ακρότητες.

Εν κατακλείδι θα υπενθυμίσω τη ρήση του μεγάλου διαφωτιστή Βολτέρου: «Διαφωνώ με όλα όσα λες, όμως θα υπερασπιστώ ακόμη και με τη ζωή μου το δικαίωμά σου, ελεύθερα να λες όσα πιστεύεις.»


Αγαθοκλής Αζέλης