Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα παγκοσμιοποίηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα παγκοσμιοποίηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 27 Μαΐου 2011

Απόστολος Παληός: Ένας διεθνούς φήμης πιανίστας στο Μουσικό Σχολείο Τρικάλων

Το βιογραφικό του είναι δυσανάλογα μεγάλο προς την ηλικία του. Έχοντας κάνει λαμπρές μουσικές σπουδές και εμφανίσεις, με σημαντικό δισκογραφικό έργο, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, τύχη αγαθή τον έστειλε στο Μουσικό σχολείο Τρικάλων, στο οποίο διασταυρώνονται κατά καιρούς οι διαδρομές σπουδαίων ανθρώπων, τους οποίους το κοινόν της πόλης μας δεν έχει αξιοποιήσει ούτε τιμήσει αρμοδίως. Ξεχωριστός ανάμεσά τους ο κ. Απόστολος Παληός, ο οποίος μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα σε εμφανίσεις σε εκλεκτές και εκλεκτικές αίθουσες στο εξωτερικό και στη χώρα μας, στη διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας, στη μελέτη για τη διδακτορική του διατριβή και στη διδασκαλία στο Μουσικό Σχολείο της πόλης μας.
Συμβαίνει με ποιοτικούς, ισορροπημένους, ξεχωριστούς ανθρώπους, να διάγουν βίο χαμηλόφωνο, ίσως διότι έχοντας κατακτήσει το είναι, δεν νοιάζονται για το φαίνεσθαι. Έτσι ο κ. Παληός εντάχθηκε σεμνά στο προσωπικό του Μουσικού Σχολείου Τρικάλων, πολλοί δε αργήσαμε να τον γνωρίσουμε και να τον αναγνωρίσουμε. Σκέφτηκα λοιπόν να αξιοποιήσω την, καθυστερημένη έστω, γνωριμία μαζί του για μια συνέντευξη εφ’ όλης της (μουσικής) ύλης, η οποία ελπίζω να μείνει ως παρακαταθήκη για την πόλη μας κι ακόμη περισσότερο για τους μαθητές μας, και συνάμα να δείξει κάποιες πτυχές της αξίας του Μουσικού Σχολείου της πόλης μας, το οποίο αγωνίζεται να διατηρήσει μια εστία ανθρωπιστικής και καλλιτεχνικής παιδείας σε ένα κλίμα μυωπικής αποσάθρωσης των δημιουργικών δυνάμεων των παιδιών στο πλαίσιο ενός ψυχοβόρου εκπαιδευτικού συστήματος.
[Ο κ. Απόστολος Παληός χαρακτηρίστηκε ως "ένας αληθινός καλλιτέχνης, ένας από τους πλέον συναρπαστικούς πιανίστες που έχει να επιδείξει η Ελλάδα. Ένας πολύ ιδιαίτερος μουσικός με σπάνιες ποιότητες, αυθεντικότητα, μουσική ευφυία και καλλιτεχνική ακεραιότητα" (περιοδικό Μουσικός Τόνος). Διπλωματούχος  του πιάνου με άριστα παμψηφεί, διάκριση και πρώτο βραβείο, καθώς και με  πτυχία αρμονίας, αντίστιξης και φούγκας στην Ελλάδα, συνέχισε τις πιανιστικές του σπουδές στη Μουσική Ακαδημία Ηαnns Eisler του Βερολίνου στην τάξη του Georg Sava και στη Μουσική Ακαδημία Felix Mendelssohn Bartholdy της Λειψίας με καθηγητή τον Markus Tomas, από όπου αποφοίτησε το 2006 με σολιστικό δίπλωμα master με άριστα παμψηφεί και διάκριση. Συνάμα μελέτησε κοντά στους μεγάλους Aldo Ciccolini, Μurray Perahia, Cyprien Katsaris και Γιώργο Χατζηνίκο, σπούδασε δε επειπλέον διεύθυνση ορχήστρας και μουσική δωματίου. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου εισήχθη πρώτος, και υποψήφιος διδάκτωρ μουσικολογίας. Έχει κερδίσει βραβεία και διακρίσεις σε πολλούς διεθνείς διαγωνισμούς πιάνου, μουσικής δωματίου και σύνθεσης στην Ελλάδα  στην Γερμανία, στην Ιταλία και στην Ισπανία, ενώ τιμήθηκε με τον έπαινο της Ακαδημίας Αθηνών και κέρδισε το Βραβείο Gina Bachauer από το Ίδρυμα World in Harmony. Τον Δεκέμβριο του 2007 η Ένωση Ελλήνων Κριτικών Θεάτρου και Μουσικής τού απένειμε το βραβείο του καλύτερου νέου Έλληνα καλλιτέχνη της χρονιάς. Έχει εμφανιστεί σε πολλές συναυλίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Γερμανία, Αυστρία, Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, Ισπανία, Ρωσία, Νορβηγία, Κύπρο, Τουρκία, Ρουμανία) και σε μερικές από τις σημαντικότερες αίθουσες συναυλιών του κόσμου, όπως στην Φιλαρμονική (Philharmonie) του Βερολίνου, στο Κοnzerthaus της Bιέννης και στο Carnegie Hall της Ν. Υόρκης. Η δισκογραφία του περιλαμβάνει ηχογραφήσεις πιανιστικών έργων της ρομαντικής περιόδου, νορβηγική μουσική για πιάνο καθώς και έναν δίσκο για την σειρά Greek Classics της δισκογραφικής εταιρίας Naxos με έργα για πιάνο του Λ.Μαργαρίτη και του F. Petyrek. Είναι καθηγητής πιάνου στο Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και στο Μουσικό Σχολείο Τρικάλων.]

Ακολουθεί η συνέντευξη


- Μπορείτε να μου ορίσετε συνοπτικά την έννοια της μουσικής;

 Θα το πω, όπως το σκέπτομαι ενστικτωδώς: Οποιαδήποτε οργάνωση ήχων, η οποία δημιουργεί ένα ολοκληρωμένο αποτέλεσμα ικανό να διεγείρει συναισθήματα στα έμβια όντα είναι μουσική.

 - Η μουσική είναι κατά τη γνώμη σας απαραίτητη για τον άνθρωπο;

Θεωρώ πως είναι τόσο απαραίτητη όσο και η διαδικασία της αναπνοής! Αρκεί να φανταστεί κανείς πώς θα ήταν ένας κόσμος χωρίς ήχους, βουβός, βυθισμένος στην απέραντη σιωπή και έχει την απάντηση…

- Γνωρίζω ανθρώπους για τους οποίους η μουσική ακρόαση αποτελεί ανάγκη και άλλους, για τους οποίους δεν ισχύει, αλλά ακούνε μουσική μόνο περιστασιακά, ακόμη ακόμη αν τύχει μόνο. Πώς αιτιολογείται αυτή η διαφορετική στάση;

Η διαφοροποίηση στην ανάγκη για μουσική ακρόαση είναι ένας συνδυασμός πραγμάτων. Κάποιοι άνθρωποι διαθέτουν από τη φύση τους μια πιο καλλιτεχνική ψυχοσύνθεση. Από εκεί και πέρα η συχνότητα και το είδος της μουσικής ακρόασης είναι θέμα ερεθισμάτων που προσλαμβάνει το κάθε άτομο σε διαφορετικές στιγμές της ζωής του και ιδιαίτερα στην παιδική και εφηβική ηλικία, όπου διαμορφώνεται κυρίως η σχέση με την τέχνη. Σημαντικό ωστόσο είναι ο άνθρωπος να μην απομακρύνεται από τη μουσική ακρόαση απορροφημένος από την αμείλικτη καθημερινότητα.

- Τι είναι αυτό που δημιουργεί το μουσικό γούστο και τις μουσικές προτιμήσεις σε έναν άνθρωπο; Ακούω μερικές φορές από ανθρώπους να ισχυρίζονται ότι ακούν για πρώτη φορά ένα μουσικό θέμα και τους φαίνεται πολύ οικείο, το αγαπούν αμέσως. Άλλοι πάλι μπορεί να νιώσουν απέχθεια γι΄ αυτό.

Και στο σημείο αυτό η εξήγηση είναι ένας συγκερασμός εγγενών και εξωγενών παραγόντων. Από τη μία ο χαρακτήρας κάθε ατόμου, από την άλλη η παιδεία και γαλούχησή του σε συγκεκριμένα ακούσματα. Πρέπει βέβαια να έχουμε πάντα υπόψη μας μια μεγάλη αλήθεια. Ότι η αγάπη και ανάγκη για μουσική εκπορεύεται πρωτίστως εκ των έσω, εκ βαθέων ψυχής!

- Στην ποίηση λέγεται ότι ποιητικότητα είναι αυτό που δεν μπορεί να μεταφραστεί σε μια ξένη γλώσσα κατά τη μετάφραση ενός ποιήματος. Υπάρχει σε ένα μουσικό κομμάτι κάτι, το οποίο έχει μεν γράψει ο συνθέτης του, όμως δεν μπορεί να μεταφραστεί από τον σολίστ σε μουσική πράξη;

Θα λέγαμε ότι ο αντίστοιχος όρος στη μουσική είναι η περίφημη μουσικότητα. Δηλ. ενώ ο συνθέτης έχει σημειώσει με κάθε λεπτομέρεια όλες τις υποδείξεις που αφορούν την εκτέλεση του έργου, είτε αυτές αφορούν το ρυθμό είτε τις δυναμικές αποχρώσεις είτε την απόδοση των φράσεων, δε θα συμβεί ποτέ δύο εκτελεστές να ερμηνεύσουν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο ένα μουσικό κομμάτι, όπως δύο ηθοποιοί δεν θα αποδώσουν υποκριτικά πανομοιότυπα τον ίδιο ρόλο. Από ένα σημείο και ύστερα στην Τέχνη υπεισέρχεται το προσωπικό στοιχείο, η διαφορετικότητα στην αντίληψη του κάθε καλλιτέχνη, πάντοτε ωστόσο στα πλαίσια του σεβασμού στις κατευθυντήριες γραμμές, που έθεσε ο δημιουργός. Και αυτή ακριβώς η διαφορετικότητα προσδίδει μαγεία στην ερμηνευτική προσέγγιση της Τέχνης.

- Αποτελεί η μουσική κοινή γλώσσα για όλους τους λαούς, όπως κάποιοι ισχυρίζονται, ή γνωρίζει εθνικά ή πολιτισμικά όρια;

Αποτελεί κοινή γλώσσα στο βαθμό που αποτελεί και μια οποιαδήποτε ξένη γλώσσα κοινή γλώσσα για όλα τα έθνη. Αν τη σπουδάσεις θα την κατανοήσεις και μέσω αυτής θα κατορθώσεις να διεισδύσεις στην γενικότερη κουλτούρα του κάθε λαού. Φαινομενικά για έναν Ινδό είναι δύσκολο να αντιληφθεί τη λόγια ευρωπαϊκή μουσική δημιουργία όπως και για το δυτικό άνθρωπο είναι δυσνόητος ο μουσικός πολιτισμός πρωτόγονων φυλών της Αφρικής. Μόνο η αμοιβαία εκμάθηση μπορεί να οδηγήσει σε ένα ουσιαστικό σημείο επαφής, που θα ξεφεύγει από το πρωτογενές επίπεδο αόριστων και επιδερμικών εντυπώσεων.

- Αρκετά συχνά εκφράζεται στο δημόσιο λόγο ένας φόβος για την ενδεχόμενη ομοιομορφοποιητική επενέργεια  της παγκοσμιοποίησης στη μουσική. Συμμερίζεστε αυτόν τον φόβο;

Για εμένα η λέξη παγκοσμιοποίηση είναι η πιο υπέροχη και ταυτόχρονα η πιο επικίνδυνη λέξη. Αν ο όρος χρησιμοποιείται με τη διάθεση η μουσική δημιουργία όλων των εθνών να γίνει αμοιβαία κοινό κτήμα όλων, τότε πρέπει να αποτελεί όραμα και στόχο. Όταν όμως ο όρος λαμβάνει την αρνητική χροιά της εμπορευματοποίησης μιας συγκεκριμένης μουσικής κουλτούρας και της επέκτασής της στον παγκόσμιο χώρο με σκοπό την αύξηση των κερδών δισκογραφικών εταιριών – κολοσσών, τότε ορθά κατά τη γνώμη μου η λέξη δαιμονοποιείται.

- Μπορείτε να ορίσετε τον επαρκή ακροατή και την ιδεατή  μουσική παιδεία; Είναι απαραίτητη προϋπόθεση αυτή για να γίνει κανείς επαρκής ακροατής;

Η παιδεία ως έννοια άλλοτε παρέχεται από θεσμοθετημένους φορείς έστω και ελλιπώς και άλλοτε αναζητείται από το κάθε άτομο ξεχωριστά ως αδήριτη εσωτερική ανάγκη. Για να είναι κάποιος επαρκής μουσικός ακροατής δεν είναι ανάγκη να έχει σπουδάσει τη μουσική. Είναι δυνατό κάποιος άνθρωπος να «ανακαλύψει» τον θαυμαστό κόσμο της μουσικής τέχνης σταδιακά σε βάθος χρόνου μέσα από την προσωπική ενασχόληση, την τακτική ακρόαση  και την ιστορική μελέτη μουσικών έργων έτσι ώστε να αναπτύξει ένα ποιοτικό αισθητικό κριτήριο, που θα του επιτρέπει να κατανοεί σε ένα ικανοποιητικό βαθμό την εκτέλεση του μουσικού έργου χωρίς «ειδικές» γνώσεις.

- Τι μπορεί να προσφέρει ένα μουσικό σχολείο γενικώς και ειδικότερα σε αυτή την κατεύθυνση;

Το μουσικό σχολείο γενικότερα ως θεσμός έχει τη δυνατότητα να επιτελέσει σημαντικό έργο. Να πλάσει πιο ώριμους αυριανούς πολίτες με ευαισθησίες και ανησυχίες, οι οποίες θα διαμορφώσουν μια νέα, ποιοτικότερα σκεπτόμενη γενιά, και θα αναβαθμίσουν τον τόσο υποτιμημένο Νεοέλληνα. Από την ελληνική αρχαιότητα η μουσική αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της μόρφωσης κάθε νέου και συντελούσε στην πνευματική του ανέλιξη. Ο κύριος στόχος λοιπόν του μουσικού σχολείου ειδικότερα πρέπει να είναι όχι μόνο να αναδείξει τα όποια ταλέντα με τις ιδιαίτερες μουσικές δεξιότητες που υπάρχουν, κάτι που είναι αυτονόητο, αλλά και να μεταδώσει στο σύνολο των  μαθητών του την πραγματική αγάπη για τη μουσική πράξη και ακρόαση, να δημιουργήσει το υπόβαθρο πάνω στο οποίο θα δημιουργηθεί και θα επιμορφωθεί  η επόμενη γενιά μουσικών ακροατών στην Ελλάδα, η οποία τόσο πολύ πάσχει από την έλλειψη εκπαιδευμένου κοινού.

- Επιτρέψτε μου τώρα κάποιες πιο προσωπικές ερωτήσεις, οι οποίες όμως έχουν γενικότερο ενδιαφέρον από πλευράς ανθρωπογνωσίας και προβληματικής για την κουλτούρα. Θυμάστε μήπως το πρώτο σας μουσικό βίωμα; Τι σας έφερε κοντά στην κλασική μουσική;

Το πρώτο μου μουσικό βίωμα ήταν μια κασέτα μαγνητοφώνου, που έπεσε τυχαία στα χέρια μου. Περιείχε στη μία πλευρά το τόσο αγαπητό κονσέρτο για πιάνο και ορχήστρα του Νορβηγού συνθέτη E. Grieg  και στην άλλη την δημοφιλή Σονάτα Appassionata  του L.V. Beethoven. Από την πρώτη στιγμή που άκουσα  τους υπέροχους ήχους των έργων αυτών οι ψυχικές μου χορδές δονήθηκαν σε απίστευτο βαθμό. Ήταν μια ανέλπιστη ανακάλυψη για εμένα από τη στιγμή μάλιστα που δεν κατάγομαι από μουσική οικογένεια και επομένως δεν είχα κλασικά μουσικά ακούσματα. Θυμάμαι πως άκουγα αυτή την «ιερή» και καθοριστική, όπως αποδείχθηκε στην πορεία που διάλεξα, κασέτα επί τρεις μήνες συνέχεια! Επομένως από το προσωπικό μου παράδειγμα φαίνεται πως τυχαία γεγονότα είναι δυνατό να επιδράσουν έντονα και να διαμορφώσουν τις προτιμήσεις μας. Για να μυηθεί κάποιος στη μουσική ο καλύτερος τρόπος πιστεύω είναι η μουσική ακρόαση είτε αυτή αφορά έναν ωραίο δίσκο είτε ακόμα καλύτερα μια ζωντανή συναυλία, η οποία λειτουργεί αμεσότερα στις αισθήσεις.

 - Μπορείτε να αξιολογήσετε το επίπεδο των μουσικών σπουδών στη χώρα μας (δημόσιων και ιδιωτικών), συγκρίνοντας με εκείνες σε χώρες του δυτικού κόσμου για τις οποίες έχετε άμεση ή έμμεση γνώση;
Ασφαλώς βρισκόμαστε ακόμη πολύ πίσω σε επίπεδο οργάνωσης σπουδών, αξιοπιστίας πτυχίων και παροχής επαρκούς γνώσης. Δεν μου αρέσει όμως να είμαι μηδενιστής. Θεωρώ πως το επίπεδο των μουσικών στην Ελλάδα έχει βελτιωθεί θεαματικά εξαιτίας των ποιοτικών σπουδών, που πραγματοποιεί η νεότερη γενιά στο εξωτερικό και στόχος πρέπει να είναι από εδώ και πέρα να αξιοποιηθεί το πολύτιμο αυτό ανθρώπινο δυναμικό με τον καλύτερο τρόπο από πολιτεία και ιδιώτες για την κατακόρυφη βελτίωση της παρεχόμενης μουσικής παιδείας.

- Ολοκληρώσατε (αν υποθέσουμε ότι ολοκληρώνονται ποτέ) τις μουσικές σας σπουδές στις Μουσικές Ακαδημίες του Βερολίνου και της Λειψίας. Ποια ιδιαίτερα θετικά γνωρίσματα θα αποδίδατε σε αυτά τα ιδρύματα, τα οποία θεωρείτε ότι απουσιάζουν στη χώρα μας;
Έχετε απόλυτο δίκαιο. Οι σπουδές στη μουσική δεν ολοκληρώνονται ουσιαστικά ποτέ. Μεγαλώνοντας και ωριμάζοντας κανείς διαρκώς ανακαλύπτει νέα πράγματα! Θεωρώ ως τα δύο κυριότερα θετικά χαρακτηριστικά αφενός τη δυνατότητα που προσφέρουν στους σπουδαστές τους τα μουσικά αυτά ιδρύματα και οι πόλεις, όπου βρίσκονται, για διαρκή παρακολούθηση σπουδαίων μουσικών γεγονότων, που αποτελούν εμπειρίες ζωής για τον καθένα, αφετέρου την πλούσια μουσική παράδοση και ιστορία που έχουν να επιδείξουν, κάτι το οποίο εγγυάται την υψηλή ποιότητα των σπουδών.

- Έχετε κερδίσει πολυάριθμα βραβεία και διακρίσεις σε διαγωνισμούς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ενώ έχετε εμφανιστεί σε συναυλίες σε πολλές από τις σημαντικότερες αίθουσες συναυλιών του κόσμου, μολαταύτα –όπως παρατηρώ- είστε ένας σεμνός άνθρωπος που προτιμά να τον ανακαλύπτουν οι άλλοι παρά να προβάλλει τον εαυτό του. Τι σας προστατεύει από την οίηση η οποία χαρακτηρίζει άλλους διακεκριμένους καλλιτέχνες;

Καταρχάς σας ευχαριστώ για το σχόλιο σας περί σεμνότητας. Η αλήθεια είναι, πως απεχθάνομαι την οίηση και ο λόγος είναι η απόλυτη συναίσθηση μου  για τον πραγματικό ρόλου του καλλιτέχνη, ο οποίος οφείλει να παραμένει ταπεινός και να μην εκπίπτει στο ολίσθημα να τοποθετεί τον εαυτό του πάνω από τη μουσική Τέχνη. Ο καλλιτέχνης υπηρετεί την Τέχνη και όχι η Τέχνη τον καλλιτέχνη, αν και δυστυχώς συχνά συμβαίνει το αντίθετο.

- Διδάσκετε πιάνο στο Μουσικό Σχολείο Τρικάλων και στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, ενώ δίνετε συχνά συναυλίες και εκπονείτε διδακτορική διατριβή. Πώς μπορεί να συνδυάσει ένας άνθρωπος τόσο πολλές και διαφορετικές ενασχολήσεις; Νιώθετε ότι υποβάλλεστε σε θυσίες για να αντεπεξέλθετε;

Ασφαλώς για κάθε απόφαση και επιλογή στη ζωή υπάρχει και το ανάλογο αντίτιμο. Αυτό το αντιλήφθηκα εκ των πραγμάτων από μικρή ηλικία και είμαι διατεθειμένος να το «υποστώ». Ο δρόμος του καλλιτέχνη είναι συχνά πολύ μοναχικός, αλλά οι πολυάριθμες χαρές, που προσφέρει η ενασχόληση με τη μουσική εν τέλει τον αποζημιώνουν.

- Τι θα συμβουλεύατε ένα παιδί, στο οποίο αρέσει η μουσική, ώστε να κατορθώσει να αποκτήσει καλή γνώση στο όργανο που μαθαίνει χωρίς να κουραστεί στη διαδρομή και να παραιτηθεί από την προσπάθεια, καθώς οι μουσικές σπουδές είναι μακροχρόνιες;

Να έχει επιμέλεια, πειθαρχία, επιμονή και υπομονή, να επιδίδεται σε μια συνεχή αναζήτηση εσωτερικών κινήτρων, που θα το κινητοποιούν, να θέτει υψηλούς στόχους δίχως όμως αυτοί να γίνονται αυτοσκοπός και να ανακαλύψει την αγνή χαρά που προσφέρει η μουσική χωρίς όρους και όρια. Ειδικότερα για τα πιο ταλαντούχα παιδιά η συμβουλή μου προς αυτά είναι να αποφύγουν τον κίνδυνο να αντιμετωπίζουν τη μουσική ως μέσο ματαιόδοξης προβολής, αλλά να ασχοληθούν μαζί της πάνω από όλα για το μαγευτικό ταξίδι που αυτή προσφέρει ακόμα κι αν δεν ευτυχήσουν να φτάσουν ποτέ στην «Ιθάκη».

Παρασκευή 22 Απριλίου 2011


Πάουλ Τσέλαν: Φούγκα του θανάτου


 
Μαύρο γάλα χαραυγής το πίνουμε βράδυ

το πίνουμε μεσημέρι και πρωί το πίνουμε νύχτα

δώσ’ του και πίνουμε

φτυαρίζουμε έναν τάφο στους αέρηδες εκεί δεν νιώθεις στριμωγμένος

ένας άντρας μένει στο σπίτι παίζει με τα φίδια

            γράφει

γράφει σαν έρχεται η σκοτεινιά στη Γερμανία τα χρυσά σου

   μαλλιά Μαργαρίτα

γράφει και πηγαίνει μπροστά στο σπίτι κι αστράφτουν τ’ αστέρια

σφυρίζει στα κουτάβια του να έρθουν

σφυρίζει στους Εβραίους του να βγούνε βάζει να φτυαρίσουν έναν τάφο στη

γη

μας διατάζει παίξτε έναν χορό



Μαύρο γάλα χαραυγής σε πίνουμε νύχτα

σε πίνουμε πρωί και μεσημέρι σε πίνουμε βράδυ

δώσ’ του και πίνουμε

ένας άντρας μένει στο σπίτι παίζει με τα φίδια

γράφει

γράφει σαν έρχεται η σκοτεινιά στη Γερμανία τα χρυσά σου

μαλλιά Μαργαρίτα

τα σταχτιά σου μαλλιά Σουλαμίτις φτυαρίζουμε έναν τάφο στους

αέρηδες εκεί δεν νιώθεις στριμωγμένος



Φωνάζει τρυπήστε πιο βαθιά στο βασίλειο της γης εσείς οι άλλοι τραγουδήστε

και παίξτε

πιάνει την αγκράφα της ζώνης την κραδαίνει τα μάτια του

είναι γαλανά

χώστε βαθύτερα τα φτυάρια εσείς οι άλλοι συνεχίστε να παίζετε

τον χορό



Μαύρο γάλα χαραυγής σε πίνουμε νύχτα

σε πίνουμε μεσημέρι και πρωί σε πίνουμε βράδυ

δώσ’ του και πίνουμε

ένας άντρας μένει στο σπίτι τα χρυσά σου μαλλιά Μαργαρίτα

τα σταχτιά σου μαλλιά Σουλαμίτις παίζει με τα φίδια



Φωνάζει παίξτε γλυκύτερα τον θάνατο ο θάνατος είν’ ένας μάστορας από τη       Γερμανία

φωνάζει πιο σκοτεινά δοξαρίστε τα βιολιά τότε ανεβαίνετε σαν καπνός

στον αέρα

τότε έχετε έναν τάφο στα σύννεφα εκεί δεν νιώθεις στριμωγμένος



Μαύρο γάλα χαραυγής σε πίνουμε νύχτα

Σε πίνουμε μεσημέρι ο θάνατος είναι ένας μάστορας από τη

Γερμανία

σε πίνουμε βράδυ και πρωί δώσ’του και πίνουμε

ο θάνατος είν’ ένας μάστορας από τη Γερμανία το μάτι του είναι γαλανό

σε χτυπάει με μολυβένια σφαίρα σε βρίσκει στο ψαχνό

ένας άντρας μένει στο σπίτι τα ξανθά σου μαλλιά Μαργαρίτα

αμολάει τα κουτάβια του πάνω μας μάς χαρίζει ένα τάφο στον

αέρα

παίζει με τα φίδια και ονειρεύεται ο θάνατος είν’ ένας

μάστορας από τη Γερμανία



τα χρυσά σου μαλλιά Μαργαρίτα

τα σταχτιά σου μαλλιά Σουλαμίτις.



(Μετάφραση: Αγαθοκλής. Αζέλης)

Δευτέρα 11 Απριλίου 2011


Μουσική και παγκοσμιοποίηση



Αγαθοκλής Αζέλης





Αυτό που πρέπει μέχρι τώρα να καταδείξουμε αποτελεσματικά, είναι τι ονομάζει κανείς κατ’ ευφημισμόν μαζική κουλτούρα και τι είναι στην πραγματικότητα μια κοινωνική κατάσταση, στην οποία η κουλτούρα χρησιμοποιείται, κακοποιείται και ξοδεύεται με σκοπό τη διασκέδαση των μαζών, των οποίων πρέπει να σκοτώσει κανείς τον κενό χρόνο. Το ότι αυτή η μαζική κοινωνία πόρρω απέχει του να πραγματοποιήσει την κατάσταση της «ευτυχίας για τον περισσότερο πληθυσμό» συζητιέται τριγύρω. Ακριβώς μια γενική δυσαρέσκεια που πλησιάζει πολύ την οξεία, μιασματική δυστυχία αποτελεί τη διάθεση που καταλαμβάνει κατά κόρον τις σύγχρονες μάζες.

 Hannah Arendt





Εάν λοιπόν η παγκοσμιότητα δεν μπορεί να επιτευχθεί, τι άλλο θέλει τότε η παγκοσμιοποίηση από το να δημιουργήσει μια τάξη αγοράς-αυτοσκοπό, που απέχει από κάθε αισθητική και ηθική; Σε αυτήν την αγορά πάντως η κουλτούρα δεν είναι παρά ο μαϊντανός του κρύου κοινωνικού μπουφέ.





Τα τελευταία χρόνια συντελείται στην οικονομία και στον πολιτισμό μία διαρκής μείωση της ισχύος των κρατικών συνόρων. Το φαινόμενο δεν είναι νέο, καθώς από την αρχαιότητα ήδη δεν υπάρχουν στεγανά στην οικονομία και στον πολιτισμό, αντιθέτως συνάπτονται διαρκώς οικονομικές σχέσεις μεταξύ κρατών, ενώ στοιχεία του πολιτισμού με την ευρύτερη έννοια διαπερνούν τα γεωγραφικά και τα χρονικά όρια. Το ιδιαίτερο που συντελείται τα τελευταία χρόνια είναι η επιτάχυνση και η ποσοτική αύξηση του φαινομένου, με αποτέλεσμα, δραστηριότητες, εμπορεύματα, αξίες, νοοτροπίες, να διαπερνούν με μεγαλύτερη ευκολία τα σύνορα και να αλλάζουν σε κάποιο βαθμό τα καθιερωμένα. Αυτή η ποσοτική αύξηση σε συνδυασμό με τη δυνατότητα συνειδητοποίησης της συντέλεσής της χάρη στην εκθετική ανάπτυξη των Μ.Μ.Ε., προκάλεσε ανησυχία σε μέρος της ανθρωπότητας, σε απλούς ανθρώπους αλλά και σε ειδικούς, οι οποίοι θέλουν να βλέπουν ότι οι παραδοσιακές δομές αποσαθρώνονται και έρχονται να υποκατασταθούν από νέες, στις οποίες το ξενικό στοιχείο διαδραματίζει έναν καθοριστικό, διαμορφωτικό/αναδιαμορφωτικό ρόλο. Αφυπνίζει λοιπόν αντανακλαστικά τα οποία δείχνουν ότι οι αξίες του έθνους κράτους είναι βαθιά ριζωμένες ακόμη.

Ένας σημαντικός τομέας στον οποίο αποδίδεται αφομοιωτικά παγκοσμιοποίηση είναι ο τομέας της μουσικής. Ακούγεται συχνά η άποψη ότι η παγκοσμιοποίηση βρίσκει ιδιαίτερα ευάλωτη τη μουσική, καθώς θεωρείται ότι αποτελεί κοινή πανανθρώπινη γλώσσα και επομένως πολύ πιο εύκολα μπορεί να δεχτεί επιρροές η μουσική ενός συγκεκριμένου κράτους (μια εθνική μουσική) παρά η φυσική γλώσσα ή τα ήθη και έθιμα και οι νοοτροπίες ευρύτερα. Όπως θα δείξουμε στη συνέχεια και χωρίς να αμφισβητήσουμε τις ξενικές επιδράσεις που δέχεται ένα είδος μουσικής, η μουσική δεν αποτελεί κοινή γλώσσα και ως εκ τούτου δεν αποτελεί προνομιακό τομέα άσκησης της παγκοσμιοποίησης.

Πριν αναπτύξουμε όμως αυτό το μείζον θέμα, αξίζει να υποδειχθεί ότι η εξέλιξη, η αλληλεπίδραση, ακόμη και ο συγκρητισμός αποτελεί σύνηθες στοιχείο στην ιστορία των πολιτισμών, ενώ η «καθαρότητα» και η στατικότητα δεν ξέρουμε αν κατέστη ποτέ και πουθενά εφικτή. Ακόμα και σε εποχές με περιορισμένη σχετικά επικοινωνιακή δυνατότητα των λαών τα τραγούδια της εβραϊκής διασποράς της Μεσογείου δείχνει τη συνδυαστική δημιουργική πρωτοτυπία που μπορεί να γεννηθεί από τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών γενικότερα και μουσικών παραδόσεων ειδικότερα. Ας θέσουμε όμως εδώ μία ερώτηση η οποία μπορεί να φανεί προκλητική και ενδεχομένως να ενοχλήσει: Ποιος εσωτερικός λόγος/ανάγκη επιβάλλει τη στατικότητα/καθαρότητα μιας πολιτισμικής έκφρασης; Ποια εσωτερική αλήθεια; Ευάριθμοι πολιτισμοί μεταλλάχθηκαν ή χάθηκαν από προσώπου γης αφήνοντας ίχνη μόνο. Ας αναφερθεί όμως εδώ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από τον τομέα της Γλώσσας. Όπως είναι γνωστό, το ονομαζόμενο σήμερα τουριστικό θέρετρο του Ντούμπροβνικ στην Κροατία για αιώνες διετέλεσε βενετική κτήση-εμπορικός σταθμός και οχυρή θέση μαζί. Κατοικούνταν από Βενετούς και επίσημη γλώσσα αποτελούσε η νεολατινική διάλεκτος της Βενετίας. Στο πέρασμα των χρόνων σημειώθηκε έλλειψη γυναικών και οι άνδρες υποχρεώθηκαν να νυμφεύονται γυναίκες από τη σλαβική ενδοχώρα. Καθώς αυτές οι γυναίκες είχαν ως μητρική γλώσσα τη Σερβοκροατική, δίδασκαν αυτή τη γλώσσα και στα παιδιά τους, με συνέπεια σταδιακά η πόλη να εκσλαβιστεί. Τελικά το Μεγάλο Συμβούλιο της πόλης της Ραγούζας συνήλθε σε σώμα και αποφάσισε να ανακηρύξει τη Σερβοκροατική σε επίσημη γλώσσα της πόλης, αφού είχαν πλέον σχεδόν εκλείψει οι ομιλητές της νεολατινικής της Βενετίας.

Πρέπει λοιπόν να αποδεχθούμε ως αναπόφευκτη την πολιτισμική αφομοίωση; Ασφαλώς όχι. Πρωταρχικά όμως πρέπει να τοποθετήσουμε το θέμα στις πραγματικές του διαστάσεις, τόσο σε επίπεδο κινδύνων όσο και σε επίπεδο προοπτικών.

Καταρχήν σύμφωνα με την κυρίαρχη τάση της διεθνούς μουσικολογίας, η μουσική δεν κινδυνεύει άμεσα τουλάχιστον από την παγκοσμιοποίηση, καθώς αμφισβητούνται δύο βασικές συνιστώσες του φαινομένου. Πρώτον ότι η μουσική αποτελεί παγκόσμια γλώσσα κατανοητή σε όλη την υφήλιο και επομένως εύκολα χειραγωγήσιμη από τη μεγάλη μουσική βιομηχανία του δυτικού κόσμου. Δεύτερον ότι στην πράξη έχει συντελεστεί μια προϊούσα αφομοίωση της μουσικής στις πιο αδύναμες πολιτισμικά, οικονομικά και γεωπολιτικά χώρες από τη μουσική που παράγεται κυρίως στις Η.Π.Α.

Αποτελεί λοιπόν διαδεδομένη άποψη ότι η μουσική αποτελεί παγκόσμια γλώσσα κατανοητή σε όλη την υφήλιο. Καθώς λέγεται ανήκει στις τέχνες που έχουν την ικανότητα να διαβαίνουν σύνορα και να ξεπερνούν πολιτικά και γλωσσικά εμπόδια και η μουσική μαζί με τις μουσικές παραστάσεις δεν γνωρίζουν σύνορα, αποτελώντας παγκόσμια την πληρέστερη έκφραση ανθρωπιάς και δημιουργικότητας. Το διατύπωσε χαρακτηριστικά και ο Βρετανός σταρ Πήτερ Γκάμπριελ: “Music is a universal language, it draws people together and proves, as well as anything, the stupidity of racism”. Είναι όμως έτσι;

Ασφαλώς η μουσική ασκεί μια έντονα κοινωνικοποιητική λειτουργία, είτε σε κάποιο τελετουργικό, είτε στις γιορτές του χωριού, στο στάδιο, ως ύμνος ή ως επικήδειο μαρς, στο μέγαρο μουσικής ή στην αίθουσα χορού. Παρόλα αυτά όμως, δεν ηχεί παντού το ίδιο, δεν σημαίνει δηλαδή το ίδιο πράγμα για όλους τους ανθρώπους. Για παράδειγμα το ντο σημαίνει κάτι μόνο για όποιον έχει μεγαλώσει έχοντας κάποια επαφή με την ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής. Βεβαίως η ελκυστικότητα της ευρωπαϊκής έντεχνης μουσικής έχει εντοπιστεί εδώ και τουλάχιστον έναν αιώνα σε περιοχές της Ασίας. Στην Κίνα, καθώς έχει επίσημα λεχθεί, σπουδάζουν πιάνο είκοσι εκατομμύρια μαθητές, ενώ το πρωτοχρονιάτικο κονσέρτο του 2006 στην πρωτεύουσα του Βιετνάμ το πρόγραμμα περιλάμβανε σε πάνω από το μισό της διάρκειάς του έργα «κλασικών» ευρωπαίων συνθετών. Μπορούν δηλαδή οι παραδόσεις της δυτικής έντεχνης μουσικής και τα προϊόντα της οικουμενικής μουσικής βιομηχανίας να παγκοσμιοποιηθούν;

Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο ινδικής καταγωγής αλλά μεγαλωμένος στην Ευρώπη καθηγητής σύνθεσης στο Μόντρεαλ του Καναδά Sandeep Bhagwati, αν ερμηνεύσει η φιλαρμονική του Βερολίνου στο Τόκιο έργα του Μπρούκνερ θα γίνουν καλύτερα αποδεκτά απ’ ότι αν διάβαζε ο πεζογράφος Γκύντερ Γκρας αποσπάσματα από τα μυθιστορήματά του. Επίσης η μουσική μιας ινδονησιακής ορχήστρας που παίζει στη Γερμανία, συγκινεί και δίχως μετάφραση περισσότερο το κοινό απ’ ό,τι μια διάλεξη σε ινδονησιακή γλώσσα. Κατά κανόνα οι Ευρωπαίοι που μιλούν με ενθουσιασμό για την οικουμενική γλώσσα της μουσικής εννοούν το να μπορούν π.χ. νεαροί Κορεάτες να παίζουν Μότσαρτ στο βιολί και να μπορεί να οργανωθεί μια διεθνής ορχήστρα νέων η οποία θα παίζει συντονισμένα Μπραμς. Το γεγονός όμως ότι σε ολόκληρο τον κόσμο υποδέχονται με ενθουσιασμό ευρωπαϊκές ορχήστρες δεν είναι τόσο αθώο, όπως φαίνεται στα μάτια των Ευρωπαίων. Οι ντόπιοι αναρρωτιούνται μήπως η μουσική έχει γίνει παγκόσμια γλώσσα για τον ίδιο λόγο που παγκόσμια γλώσσα είναι τα αγγλικά ή τα γαλλικά, ως απομεινάρι της παλιάς αποικιοκρατίας και ως συνέπεια της νέας οικονομικής εξάρτησης.

Στη βιβλιογραφία αμφισβητείται επίσης η ιδιότητα της μουσικής ως γλώσσα και τονίζεται μάλιστα η ιδιαίτερη διαφορά της από την φυσική γλώσσα, μολονότι χρησιμοποιεί σύμβολα, καθώς παράγεται σε συγκεκριμένες κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές συνθήκες. Ειδικά η σωματική προέλευση της επικοινωνιακής δραστικότητας της μουσικής διαφοροποιείται από τη γλώσσα, η οποία έχει κατεξοχήν νοητικό χαρακτήρα. Συνάμα επισημαίνεται ότι ο δυτικός τρόπος σκέψης λειτουργεί ενοποιητικά και γενικευτικά. Γι’ αυτό γίνεται λόγος για «την» μουσική, ως μία και ενιαία. Όμως καθώς έχει αποδειχθεί από πολυάριθμες μελέτες, η ακουστική έκφραση και οι αντίστοιχες μορφές ανάγονται από διαφορετικούς πολιτισμούς σε διαφορετικές έννοιες. Έτσι η μουσική μπορεί να σημαίνει για τον καθένα κάτι το διαφορετικό, η ίδια είναι μια πράξη που παράγει νόημα. Ό,τι για κάποιον είναι μουσική, για κάποιον άλλο μπορεί να είναι κρότος.

Μαζί με την αντίληψη για τη μουσική ως παγκόσμια γλώσσα συμπορεύεται και η αντίληψη για τη μουσική ως «γλώσσα της καρδιάς», η οποία θεωρεί ότι η μουσική εκφράζει συγκεκριμένες οικουμενικές αντιλήψεις και μπορεί να αναπτύξει την επίδρασή της ανεξάρτητα από συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο. Και αυτή η αντίληψη αμφισβητείται από τον Γερμανό εθνομουσικολόγο, τον Γκέρχαρντ Κούμπικ με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο διευθυντής ενός γερμανικού πολιτιστικού οργανισμού δυτικοαφρικανικής χώρας τον πληροφόρησε ότι μια σχολική τάξη που παρακολουθούσε κονσέρτο μιας κλασικής ορχήστρας ξεσπούσε σε τρανταχτά γέλια κάθε φορά που οι σοβαρότατοι ερμηνευτές έπαιζαν πιτσικάτο. Οι μουσικοψυχολόγοι μάλιστα υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει άνευ προϋποθέσεων κατανόηση της μουσικής αλλά κι ότι οι θεωρούμενοι ως βέβαιοι κανόνες της πρόσληψης μπορούν να αποδειχθούν ως εξαρτημένοι από πολιτισμικούς παράγοντες. Η αντίληψη δεν είναι παθητική παρά ενεργητική διαδικασία και εξαρτάται από τα ενδιαφέροντα και τα κίνητρά μας και επομένως αποτελεί μερικώς τμήμα της πολιτισμικής και κοινωνικής δραστηριότητας του ανθρώπου. Αυτά που ο άνθρωπος θεωρεί ότι έχουν αισθητικό νόημα ή όχι, αυτά που καταλαβαίνει κοινωνούνται μέσω πολιτισμικά καθορισμένων αισθήσεων, καθώς στο μυαλό υπάρχουν οι αντίστοιχοι διανοητικοί χάρτες. Υπ’ αυτή την έννοια η μουσική εξαρτάται από κοινωνικές, πολιτισμικές, ακόμη και οικονομικές απόψεις των ενεργούντων υποκειμένων. Δηλαδή όποιος θέλει στις μέρες μας να κατανοήσει τη σύνθετη σημασία των δημοφιλών μουσικών μορφών, πρέπει να στραφεί στις ποικίλες μορφές ύπαρξής τους: Υφολογία (αισθητική διάσταση), πολιτισμική πράξη (κοινωνική διάσταση) και ρεπερτόριο (οικονομική διάσταση).δεν μπορούν να διαχωριστούν. (Αξίζει εδώ επίσης να σημειωθεί ότι ούτε ο ισχυρισμός ότι κάθε μουσικό ύφος εκδηλώνει και μια συγκεκριμένη συναισθηματική φόρτιση αποδεικνύεται. Τα περισσότερα αφρικανικά είδη μουσικής είναι συναισθηματικά ουδέτερα.)

Μεταβαίνοντας τώρα στο δεύτερο σκέλος του θέματός μας, πρέπει καταρχήν να υπογραμμίσουμε ότι η μουσική ισοπέδωση στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης δεν υπήρξε απλώς φόβος αλλά εκφράστηκε κάποτε  ρητά και ως στόχος από το μεγαλύτερο μουσικό τηλεοπτικό κανάλι στον κόσμο, το  MTV. Συγκεκριμένα αυτό διατύπωσε το πράγμα με την χαρακτηριστική συνθηματική φράση “One Planet – One Music”, και με αυτήν προκάλεσε τα ευαίσθητα αντανακλαστικά όλων των εχθρών της παγκοσμιοποίησης, οι οποίοι εξέλαβαν το περιεχόμενό της μάλλον ως απειλή παρά ως θετική προοπτική. Αυτό συνέβη κυρίως, διότι είναι διαδεδομένο το στερεότυπο ότι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των εταιρειών που ασχολούνται με την οικονομική διάσταση της μουσικής παραγωγής (για παράδειγμα δισκογραφικές εταιρείες) δεν είναι πρωταρχικά να προαγάγουν το γνήσιο, το ωραίο και το έντεχνο, αλλά αυτό που παράγει οικονομικό κέρδος. Έτσι πολύ εύκολα εδραιώθηκε η υποψία ότι τα ΜΜΕ και οι εταιρείες που σχετίζονται με τη μουσική παραγωγή επιχειρούν να επιτύχουν την οικονομική τους άνθιση αποκλειστικά στην παραγωγή τετριμμένων φτηνών προϊόντων που απευθύνονται σε ένα μαζικό γούστο. Σύμφωνα με αυτήν την υποψία η μεγάλη ισχύς των επιχειρήσεων οικουμενικής εμβέλειας κλείνει την πρόσβαση προς το κοινό για τις τοπικές και περιφερειακές μορφές μουσικής. Αυτό έχει λέει ως συνέπεια την εξαφάνιση της αυθεντικής παραγωγής και το ξερίζωμα της συνείδησης της σημασίας της παράδοσης.

Η παραπάνω κριτική προσέγγιση δεν είναι εντελώς αυθαίρετη, καθώς εκ πρώτης όψεως στηρίζεται σε μετρήσιμα δεδομένα. Συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα η μουσική βιομηχανία, με αφετηρία τις ΗΠΑ, τη Μ. Βρετανία και την Κεντρική Ευρώπη, εξελίχθηκε σε έναν πανίσχυρο οικονομικό κλάδο οικουμενικής εμβέλειας και οδήγησε παγκόσμια σε μεταβολή αξιακών συστημάτων. Μάλιστα σήμερα η δομή των σχετικών μεγάλων εταιρειών του κλάδου διαθέτουν την τυπική δομή που o διακεκριμένος Γερμανός κοινωνιολόγος Ulrich Beck χαρακτηρίζει ως «παγκοσμιότητα». Πρόκειται για εταιρείες με πολύ ισχυρή παρουσία στο χρηματιστήριο, οι οποίες προσπαθούν με κάθε τρόπο να επεκτείνουν την εμβέλεια και τις δραστηριότητές τους. Πρόκειται για αίτιο και αιτιατό συνάμα της διαρκούς επανάστασης στην τεχνολογία της πληροφορικής και των επικοινωνιών. Παράγουν μάλιστα πολύ σημαντικό όγκο της σύγχρονης παραγωγής ήχου και εικόνας. Χαρακτηριστικά οι πέντε μεγαλύτερες εταιρείες του κλάδου  παρήγαγαν το 91% των μουσικών τίτλων που μπήκαν στη λίστα των 100 περισσότερο ευπώλητων.

Όμως, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Susanne Binas «η παραγωγή και η διάδοση της μουσικής από οικονομικής άποψης δομείται πολύ διαφορετικά από ό,τι εκ πρώτης όψεως μπορεί κανείς να συμπεράνει από τις επιχειρηματικές της δομές. Η ταύτιση με έναν καλλιτέχνη, μια παράδοση, μια σκηνή, ένα γκρουπ, έναν ντισκ τζόκεϊ, ένα κλαμπ, ένα συγκεκριμένο στιλ, μια ομάδα θαυμαστών, το MTV ή το VIVA, επομένως η επαφή με ποικίλες μορφές δημοφιλούς μουσικής, δεν λαμβάνει χώρα σε έναν οικουμενικό απροσδιόριστο χώρο, αλλά σε πολύ συγκεκριμένα, καθοριζόμενα από την ιστορία και τη γεωγραφία συμφραζόμενα. Η εμπορική και η πολιτισμική επιτυχία συχνά τρέφεται ιδιαίτερα από το κύρος ταυτοτήτων, από την ποιητική του τοπικού στοιχείου, από την αυθεντικότητα και την εγγύτητα. Συνάμα η αυθεντικότητα, η εγγύτητα και η σχέση με το ντόπιο στοιχείο δεν αποτελούν απολιθωμένες κατηγορίες. Δεν αλλάζουν μόνο τη θέση τους στον κοινωνικά και γεωγραφικά προσδιορισμένο χώρο αλλά και τη σημασία του καθ’ αυτή. Η ραπ από τη Σενεγάλη, η Μαορί ραπ, η ιταλική ράπ ή η τουρκική εκδοχή του χιπ χοπ –ενός παγκοσμιοποιημένου φαινομένου πολιτισμικής αυτοσυντήρησης – έρχονται σε αντίθεση με τον ισχυρισμό ότι ένα συγκεκριμένο ύφος ή ένας συγκεκριμένος ήχος μπορεί να υπάρξει μόνο σε ένα μεμονωμένο τοπικό πλαίσιο.»[1]

Έτσι λοιπόν η μουσική του Μομπ Μάρλευ, η Ρέγγε, έδωσε στους ιθαγενείς  μουσικούς (αβορίγινες) της Αυστραλίας το αίσθημα της συμμετοχής σε έναν αλληλέγγυο κόσμο των Μαύρων. Το γκρουπ “Asian Dub Foundation” που καταγόταν από το Λονδίνο, αποτελούνταν όμως από Ινδούς μετανάστες τρίτης γενιάς αρνούνταν οποιονδήποτε εθνικό προσανατολισμό: “We ain’t ethnic, exotic or eclectic. The only E we use is electric”. Πάντως τα τελευταία χρόνια γίνεται αντικείμενο σοβαρής συζήτησης ότι η λεγόμενη «διαπολιτισμικότητα» συνίσταται ουσιαστικά στην αμοιβαία εισχώρηση πολιτισμικών συστημάτων ή στην τοπικά εντελώς διαφορετική διερμήνευση οικουμενικών προϊόντων. Η μουσική τοπογραφία χαρακτηρίζεται μάλλον από τοπικές παραλλαγές και ιδιαιτερότητες παρά από ομογενοποίηση. Στο αντιθετικό πεδίο μεταξύ εγγύτητας και απόστασης αναπτύσσονται και μεταμορφώνονται οι εκάστοτε επίκαιρες μορφές πολιτισμικής αυτεπιβεβαίωσης και μαζί και οι πολιτισμικές τάσεις, που προσδιορίζουν την ακτίνα δράσης όλων όσων θέλουν να ενεργήσουν επιτυχώς κοινωνικά, πολιτισμικά, πολιτικά και οικονομικά. Αυτό αφορά όλους όσους δραστηριοποιούνται στον οικονομικό χώρο της μουσικής, ανεξάρτητα αν έχουν προκύψει στο φόντο οικουμενικών τάσεων άμεσα από αντίστοιχες τοπικές συναρτήσεις, όπως για παράδειγμα οι επιτυχημένες οικονομικά σκηνές τοπικών κλαμπ στο Ντιτρόιτ, το Βερολίνο, τη Βερκελόνη ή τη Βιέννη, ή αν ως λεγόμενοι “Global Player” κατορθώνουν να ανακαλύψουν επιτυχημένες εμπορικά τάσεις και επιχειρούν να δημιουργήσουν αγορές.

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι για να πείσει μια εταιρεία που εμπορεύεται μουσικές παραστάσεις ή δίσκους, ή ένας τηλεοπτικός σταθμός ένα κοινό που δεν είναι ομοιογενές ούτε έχει σταθερό μέγεθος, πρέπει να αναπτύξει μια στρατηγική υπολογίζοντας δυσκολίες που προκαλούνται από πολιτισμικά αίτια. Σύμφωνα με έναν μάνατζερ της Σόνυ, είναι σημαντικό να συγκροτηθούν σχέδια μάρκετιγκ, τα οποία πρέπει να λάβουν υπόψη όχι μόνο οικουμενικά αλλά και τοπικά δεδομένα. Μπορεί το οικονομικό κεφάλαιο να επένδυσε ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε όλα τα πιθανά είδη μουσικής, όμως για να αποδώσει το εγχείρημα οικονομικά, το κεφάλαιο πρέπει να αποκτήσει έδρα, σύμφωνα με τον Ulrich Beck, να συνδεθεί με τους τοπικούς πολιτισμούς.

Αυτό δεν είναι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της εποχής μας. Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα οι δισκογραφικές εταιρείες στράφηκαν προς όλες τις σημαντικές περιοχές της γης και μέσω ενός δικτύου θυγατρικών εταιρειών αναζητούσαν τις πιο αποδοτικές αγορές της υφηλίου. Καθώς φάνηκε, προϋπόθεση των υψηλών πωλήσεων σε γραμμόφωνα και δίσκους ήταν να γνωρίζουν τα στελέχη της εταιρείας καλά τον πολιτισμικό περίγυρο. Έτσι διαπερνούσαν όλον τον κόσμο ομάδες τεχνικών οι οποίοι ηχογραφούσαν την τοπική μουσική παραγωγή. Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα είχε ηχογραφηθεί ήδη η τοπική παράδοση σε πολλές γωνιές του κόσμου.

Το ίδιο συνέβη και τα τελευταία χρόνια. Όταν ξεκίνησαν οι εκπομπές του MTV το 1981 θεωρείτο ότι το σύνθημα “one world – one music” θα πετύχαινε δίχως άλλο. Όμως η εξαγωγή στη διεθνή αγορά διεθνών σταρ και η διαφήμιση ποικίλων σχετικών προϊόντων είχε να αντιμετωπίσει γλωσσική και πολιτισμική ποικιλομορφία στις περιοχές ενδιαφέροντος. Αυτό οδήγησε σταδιακά στην ίδρυση θυγατρικών καναλιών που απευθύνονταν σε περιφερειακές αγορές: το MTV-Asia (1991), το MTV Latino (1993) και το MTV Mandarinπου εξέπεμπε από το 1995 από την Ταϊβάν στα κινέζικα. Όλα αυτά δείχνουν ότι η ενιαία οικουμενική στρατηγική είχε φτάσει στα όριά της. Αξίζει να σημειωθεί ότι μετά τη δημιουργία των περιφερειακών θυγατρικών καναλιών, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 το  ένα τρίτο του τζίρου του MTV προερχόταν από τις θυγατρικές επιχειρήσεις.

Αν έρθουμε τώρα στην περίπτωση της Ευρώπης το MTV εξέπεμπε στα Αγγλικά κυρίως βορειοαμερικανική και βρετανική μουσική ποπ. Το κανάλι δεν αντέδρασε στην επιθυμία του κοινού για εκπομπές σε τοπικές ευρωπαϊκές γλώσσες, όμως αυτό το κενό ήρθαν να καλύψουν ανταγωνιστές, όπως το κανάλι VIVA στη Γερμανία και το κανάλι TMF (The Music Factory) στην Ολλανδία. Το VIVA εκπέμπει στα Γερμανικά και γενικά λαμβάνει πολύ προσεκτικά υπόψη τις τοπικές πολιτισμικές ιδιαιτερότητες. Το TMF από τη δική του πλευρά εκπέμπει στα Ολλανδικά και προωθεί συγκριτικά πολλούς τοπικούς καλλιτέχνες. Το ίδιο το MTV πάλι, υποχρεώθηκε εκ των πραγμάτων να προσαρμοστεί στις ανάγκες του ανταγωνισμού και προσπάθησε να προσαρμοστεί στις τοπικές γλωσσικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Susanne Binas «η οικουμενικά διαφοροποιημένη εξαγωγή στην αγορά, οι εναλλασσόμενες απαιτήσεις για αυθεντικότητα μαζί με το τοπικό αντιστασιακό μάρκετιγκ χαρακτηρίζουν στις μέρες μας στον ίδιο βαθμό τις φαινομενικά παράδοξες πλευρές ανάμεσα στην πολιτισμική πολυσχιδία και την καθιέρωση ενιαίου ύφους. Συνάμα οικουμενικές και τοπικές επιχειρησιακές δομές δεν αποκλείουν υποχρεωτικά η μια την άλλη, αντιθέτως συνάπτουν ομοθυμαδόν συμμαχίες σε ποικίλα επίπεδα.»

Όλα βαίνουν καλώς λοιπόν; Παρά την αποδόμηση της κινδυνολογίας, την οποία επιχειρήσαμε να κάνουμε παραπάνω, ο κίνδυνος ενός πολιτισμικού γενικά και μουσικού ειδικότερα ιμπεριαλισμού είναι ορατός. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό η τρέχουσα οικονομική κρίση θα περιορίσει ή θα αναστείλει το φαινόμενο, όμως η γενική κατάσταση δείχνει ότι οι οικονομικοί κολοσσοί επιχειρούν διαρκώς να επιβάλλουν τα δικά τους εύπεπτα, μαζικής κατανάλωσης πολιτισμικά-μουσικά πρότυπα. Πώς μπορεί να αντισταθεί το ελεύθερο άτομο και η κοινωνία σε μια οικονομική μηχανή η οποία επιχειρεί να επιβάλει τα πολιτισμικά της πρότυπα στο ευρύ κοινό; Τα εργαλεία μπορεί να προσφέρει κατά κανόνα η μουσική αγωγή.

Η μουσική αγωγή αποτελεί ένα βασικό παράγοντα που μπορεί να συμβάλει στην προστασία της τοπικής μουσικής αλλά και ευρύτερα της πολιτισμικής παραγωγής κατά την ανατολή μιας παγκόσμιας ανοιχτής κοινωνίας. Η συστηματική μελέτη του μουσικού φαινομένου, με ευρύτητα πνεύματος και χωρίς τοπικιστικές εμμονές, πράγμα αυτονόητο για την τέχνη, θα διασφαλίσει όχι μόνο την κατανόηση της αξίας της κάθε επιμέρους τοπικής ψηφίδας στο σύνολο της παγκόσμιας μουσικής παραγωγής, αλλά θα διαμορφώσει συνάμα ανοιχτούς ορίζοντες στη νέα γενιά, η οποία θα προστατεύει τον τοπικό πολιτισμό, επιπλέον όμως θα είναι δεκτική στη δημιουργική αλληλεπίδραση, που άλλωστε δεν αποτελεί σύμπτωμα της παγκοσμιοποίησης αλλά χαρακτηρίζει διαρκώς την ιστορία της μουσικής και του πολιτισμού ευρύτερα.

Για τη χώρα μας ειδικά, στο εκπαιδευτικό σύστημα της οποίας οι καλές τέχνες και ειδικότερα η μουσική δεν υπηρετούνται επαρκώς στο αναλυτικό πρόγραμμα είναι μεγάλη ανάγκη να αναβαθμιστεί ποσοτικά και ποιοτικά η διδασκαλία τους. Τα μουσικά σχολεία, ανεξάρτητα από τα όποια δομικά προβλήματα οργάνωσης αντιμετωπίζουν, δείχνουν με το αναλυτικό τους πρόγραμμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Με τη διδασκαλία της παραδοσιακής και της ευρωπαϊκής μουσικής παράλληλα, υπηρετείται η κατάλληλη σύνθεση, με αποτέλεσμα ούτε να καλλιεργείται μια φοβική στάση απέναντι στην ξενική μουσική παραγωγή, ούτε να επιβάλλεται ως μοναδική η παραδοσιακή μουσική παιδεία. Η συστηματική μουσική παιδεία λοιπόν λειτουργεί εξ ορισμού προς την κατεύθυνση της δημιουργικής σύνθεσης και όχι της επιβολής, του οικείου ή του ξένου.





ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ



Adorno, Τ. W. 1968: Einleitung in die Musiksoziologie. Zwölf theoretische Vorlesungen. Reinbeck bei Hamburg. Rowohlt.

Adorno, Τ. W. 1969: Nervenpunkte der neuen Musik. Reinbeck bei Hamburg. Rowohlt.

Emmenegger C., Schwind E., Senn.O., 2008: Musik- eine Weltsprache? Zürich. Chronos.

Gebesmair, A. 2008: Die Fabrikation globaler Vielfalt. Struktur und Logik der transnationalen Popmusikindustrie. Bielefeld. Transcript.

Hobsbawm E./ Ranger T. (επιμ. έκδ.), 2004:  Η επινόηση της παράδοσης. Μετ. . Αθανασίου Θ. Αθήνα. Μεταίχμιο.

Utz, Christian (επιμ. έκδ.), 2007: Musik und Globalisierung. Zwischen kultureller Homogenisierung und kultureller Differenz. Saarbrücken. Pfau.



[1] Susanne Binas: Im Zuge der Globalisierung prognostisiert. Schaut man jedoch einmal genauer hinter die Fassaden etwa der Musikindustrie, so erweist sich die These von der “kulturellen Gleichschaltung” weitgehend als ein Mythos. Zeitschrift für KulturAustausch, 2-2002.